Odpowiedź na interpelację w sprawie potrzeby przywrócenia do systemu edukacji przedmiotu przysposobienie obronne Odpowiedź na interpelację nr 12284 w sprawie potrzeby przywrócenia do systemu edukacji przedmiotu przysposobienie obronne Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer Warszawa, 10-10-2025 Szanowna Pani Poseł, zgodnie z art. 1 pkt 21 ustawy – Prawo oświatowe (Dz. U. 2025 poz. 1043 ze zm.) system oświaty zapewnia w szczególności m.in.: upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o bezpieczeństwie oraz kształtowanie właściwych postaw wobec zagrożeń, w tym związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych, i sytuacji nadzwyczajnych. Mając na uwadze dynamiczną sytuację geopolityczną i zagrożenia z tym związane, Ministerstwo Edukacji Narodowej systematycznie wdraża działania, które mają na celu zwiększenie wiedzy i umiejętności uczniów, m.in. w zakresie kształtowania umiejętności udzielania pierwszej pomocy, wzmacniania postaw proobronnych oraz właściwego reagowania w sytuacjach zagrożeń. Obowiązek szkół w zakresie kształtowania wśród uczniów właściwych postaw wobec zagrożeń jest realizowany już w klasach I-III szkoły podstawowej – w ramach edukacji wczesnoszkolnej – w sposób dostosowany do możliwości uczniów. Uczniowie uczą się np. posługiwania numerami telefonów alarmowych, formułowania komunikatów – wezwanie o pomoc: Policji, Pogotowia Ratunkowego, Straży Pożarnej; posługiwania się danymi osobowymi w kontakcie ze służbami mundurowymi i medycznymi, w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia; reagowania stosownym zachowaniem w sytuacji zagrożenia bezpieczeństwa, zdrowia jego lub innej osoby. W szkołach podstawowych (w kl. VIII) i ponadpodstawowych (w kl. I liceum ogólnokształcącego, technikum, branżowej szkoły I stopnia) jest realizowany obowiązkowy przedmiot – edukacja dla bezpieczeństwa[1]. Ten przedmiot realizuje te zagadnienia, które kiedyś były na przysposobieniu obronnym. Przedmiot przygotowuje uczniów teoretycznie i praktycznie do właściwego zachowania się oraz odpowiednich reakcji w sytuacjach trudnych i kryzysowych, stwarzających zagrożenie dla zdrowia i życia. Przedmiot obejmuje treści kształcenia z zakresu bezpieczeństwa państwa oraz treści dotyczące organizacji działań ratowniczych, pierwszej pomocy i edukacji obronnej. Zgodnie z podstawą programową edukacji dla bezpieczeństwa podczas realizacji tych zajęć nauczyciel powinien zwrócić szczególną uwagę na kształcenie umiejętności praktycznych, powtarzanych możliwie często, szczególnie przy nauce pierwszej pomocy, terenoznawstwa oraz strzelectwa. Wyrabianie w ten sposób u uczniów odpowiednich nawyków ma istotne znaczenie w wykorzystywaniu przez nich zdobytych umiejętności w warunkach realnego zagrożenia, kiedy to naturalnie występujący wysoki poziom stresu wpływa na proces decyzyjny. Do roku 2022 cele kształcenia przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa w szkołach ponadpodstawowych obejmowały: bezpieczeństwo państwa; przygotowanie do działań ratowniczych w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń (wypadków masowych i katastrof); podstawy pierwszej pomocy; zdrowie w wymiarze indywidualnym i zbiorowym oraz zachowania prozdrowotne. Wzrastające zagrożenie bezpieczeństwa państwa (wojna na Ukrainie) wymagało pilnego uzupełniania celów kształcenia i treści nauczania przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa o kwestie związane z obronnością państwa, nabyciem umiejętności strzelectwa oraz przygotowaniem uczniów do radzenia sobie z zagrożeniami wywołanymi działaniami wojennymi oraz podstawami ratownictwa taktycznego. Rozporządzenia zmieniające podstawę programową kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej i szkół ponadpodstawowych w zakresie edukacji dla bezpieczeństwa weszły w życie od roku szkolnego 2022/2023, przy czym wymóg dotyczący wykonywania przez ucznia szkoły ponadpodstawowej strzelania z wykorzystaniem broni kulowej, pneumatycznej, replik broni strzeleckiej (ASG), strzelnic wirtualnych albo laserowych jest obowiązkowy począwszy od roku szkolnego 2024/2025, z tym że w przypadku szkół ponadpodstawowych, które na terenie danego powiatu miały dostęp do broni kulowej, pneumatycznej, replik broni strzeleckiej (ASG), strzelnic wirtualnych albo laserowych - wymóg ten był realizowany od roku szkolnego 2022/2023. Treści nauczania przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa obejmują aktualnie poniższe zagadnienia z obszaru edukacji obronnej: reagowanie w sytuacji zagrożenia działaniami wojennymi (tzw. survival, w tym miejsca schronienia), zasady pierwszej pomocy w sytuacji wystąpienia zagrożenia z użyciem broni konwencjonalnej, w przypadku szkoły podstawowej wymagania z zakresu: 1) terenoznawstwa, 2) cyberbezpieczeństwa w wymiarze wojskowym, 3) przygotowania do szkolenia strzeleckiego; w przypadku szkół ponadpodstawowych wymagania z zakresu: 1) reagowania w sytuacji zagrożenia działaniami wojennymi, 2) cyberbezpieczeństwa w wymiarze wojskowym, 3) szkolenia strzeleckiego. Zmiany zostały przygotowane we współpracy z Ministerstwem Obrony Narodowej. Zgodnie z podstawą programową edukacji dla bezpieczeństwa, w ramach działu II. Przygotowanie do działań ratowniczych w sytuacjach nadzwyczajnych zagrożeń (wypadków masowych i katastrof), w ramach omawiania zagadnienia: Ochrona ludności i obrona cywilna, uczeń m.in. rozpoznaje zagrożenia i ich źródła; zna zasady postępowania podczas pożaru, wypadku komunikacyjnego, w czasie zagrożenia powodzią, w przypadku katastrofy budowlanej, wycieku gazu z instalacji w budynku mieszkalnym, odnalezienia niewypału lub niewybuchu, zagrożenia lawiną, intensywnej śnieżycy; przedstawia typowe zagrożenia zdrowia i życia podczas powodzi, pożaru lub innych klęsk żywiołowych; wyjaśnia zasady postępowania w przypadku awarii instalacji chemicznej, środka transportu lub rozszczelnienia zbiorników z substancjami toksycznymi oraz zna możliwości wykorzystania środków podręcznych i masek przeciwgazowych do ochrony ludzi przed szkodliwym wykorzystaniem toksycznych środków przemysłowych oraz bojowych środków trujących; omawia zasady ewakuacji ludności i zwierząt z terenów zagrożonych; wyjaśnia zasady zaopatrzenia ludności ewakuowanej w wodę i żywność; charakteryzuje zagrożenia pożarowe w domu, szkole i najbliższej okolicy; wymienia rodzaje i zasady użycia podręcznego sprzętu gaśniczego oraz potrafi dobrać odpowiedni rodzaj środka gaśniczego w zależności od rodzaju pożaru (np. płonąca patelnia, komputer); wyznacza strefę bezpieczeństwa w sytuacji zagrożenia; uzasadnia potrzebę przeciwdziałania panice. Wymagania dotyczące szkolenia strzeleckiego obejmują: w przypadku szkoły podstawowej przede wszystkim przygotowanie teoretyczne w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z bronią (w uzasadnieniu do rozporządzenia wskazano, że zajęcia z tego zakresu powinny być przeprowadzane w większej części w formie teoretycznej, ze stopniowym wprowadzaniem elementów praktycznych); w szkołach ponadpodstawowych naukę podstaw strzelania z częścią praktyczną prowadzoną z wykorzystaniem bezpiecznych narzędzi do ćwiczeń strzeleckich takich jak np. broń kulowa, pneumatyczna, repliki broni strzeleckiej (ASG), strzelnice wirtualne albo laserowe. Ponadto podstawa programowa wskazuje, że lekcje w szkole powinny być uzupełniane innymi formami zajęć, wśród których wymienić można: wizyty w instytucjach państwa, centrum zarządzania kryzysowego, straży pożarnej, Policji, stacjach pogotowia ratunkowego, jednostkach wojskowych czy organizacjach proobronnych; specjalistyczne obozy szkoleniowo-wypoczynkowe realizowane podczas ferii letnich lub krótsze, kilkudniowe kursy; wycieczki; zajęcia plenerowe; tworzenie wystaw prac własnych, klasowych i szkolnych, promujących właściwe zachowania w razie zagrożeń; zwiedzanie wystaw powiązanych z treściami przedmiotu; spotkania (np. udział w zajęciach), prelekcje, wykłady z pracownikami kluczowych instytucji bezpieczeństwa – Policji, Państwowej Straży Pożarnej i Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz pracownikami straży miejskiej, pogotowia, kombatantami; udział w konkursach, których zakres jest zgodny bądź zbieżny z problematyką przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa. Wskazane jest nawiązywanie współpracy między szkołami a lokalnymi jednostkami Policji, Państwową Strażą Pożarną, ośrodkami szkolenia, jednostkami wojskowymi i organizacjami proobronnymi zarówno w zakresie prowadzenia zajęć, jak i udostępniania specjalistycznego sprzętu czy pomocy dydaktycznych. Po objęciu urzędu ministra edukacji przez Barbarę Nowacką wprowadzono konieczne zmiany legislacyjne[2], zgodnie z którymi od roku szkolnego 2024/2025 nauka udzielania pierwszej pomocy jest obowiązkowo realizowana przez nauczyciela edukacji wczesnoszkolnej na zajęciach edukacji przyrodniczej oraz przez wychowawców klas na części zajęć z wychowawcą w klasach IV–VII szkół podstawowych, i klasach II–IV liceum ogólnokształcącego, II–V technikum oraz II i III branżowej szkoły I stopnia (w klasie VIII szkoły ponadpodstawowej i w klasie I szkół ponadpodstawowych uczniowie uczą się pierwszej pomocy na lekcjach edukacji dla bezpieczeństwa). Realizacja nauki udzielania pierwszej pomocy podczas zajęć z wychowawcą może odbywać się z udziałem zaproszonych specjalistów w danej dziedzinie, wolontariuszy, przedstawicieli stowarzyszeń i innych organizacji, których celem statutowym jest działalność wychowawcza lub rozszerzanie i wzbogacanie form działalności dydaktycznej, wychowawczej, opiekuńczej i innowacyjnej szkoły. Ministerstwo Edukacji Narodowej, mając na uwadze wieloletnie doświadczenia wielu organizacji m.in. w zakresie pierwszej pomocy i ratownictwa oraz prowadzenia działań na rzecz edukacji społeczeństwa, upowszechnia w szkołach, za pośrednictwem kuratorów oświaty – na prośbę poszczególnych organizacji – informacje na temat działalności w zakresie udzielania pierwszej pomocy, w tym szkoleniowej, prowadzonej przez Wielką Orkiestrę Świątecznej Pomocy, Polski Czerwony Krzyż oraz Państwową Straż Pożarną. Decyzję o ewentualnym skorzystaniu np. ze szkolenia dla nauczycieli w zakresie udzielania pierwszej pomocy oraz o formie i zakresie współpracy z danym podmiotem podejmuje dyrektor szkoły. Dodatkowo informuję, że od roku szkolnego 2025/2026 w szkołach podstawowych (od klasy IV) i ponadpodstawowych jest realizowany nowy nieobowiązkowy przedmiot – edukacja zdrowotna, który m.in. uwzględnia – w dziale II. Zdrowie fizyczne – tematykę dotyczącą kształtowania umiejętności postępowania w stanach zagrożenia życia i zdrowia zgodnie z zasadami udzielania pierwszej pomocy, np. uczeń wymienia sytuacje, w których należy wezwać zespół ratownictwa medycznego (karetkę pogotowia). Minister edukacji zdecydowała również o potrzebie wprowadzenia zmian w podstawie programowej wychowania fizycznego z uwagi na zróżnicowane potrzeby rozwojowe dzieci i młodzieży oraz alarmujące dane dotyczące ich sprawności fizycznej i stylu życia. Powołany przez minister edukacji w listopadzie 2024 r. – w porozumieniu z ministrem sportu i turystyki oraz Instytutem Badań Edukacyjnych – zespół ekspertów przygotował projekt nowej podstawy programowej wychowania fizycznego. Wskutek podjętych prac od roku szkolnego 2025/2026 w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych jest realizowana nowa podstawa programowa wychowania fizycznego, która kładzie jeszcze większy nacisk na wspieranie wszechstronnego rozwoju ucznia przez kształtowanie jego kompetencji fizycznych, wiedzy, postaw i motywacji niezbędnych do świadomego, samodzielnego i trwałego uczestnictwa w kulturze fizycznej. W przypadku klas I–III szkoły podstawowej nowa podstawa programowa w zakresie wychowania fizycznego przewiduje m.in. obowiązek przeprowadzenia w każdej klasie testów sprawnościowych (analogicznych jak dotychczas w przypadku uczniów klas IV–VIII szkół podstawowych). Ponadto w przypadku klas VII–VIII szkoły podstawowej podstawa programowa wychowania fizycznego obejmuje fakultatywny dział umożliwiający zapoznanie z ćwiczeniami, które są stosowane w trakcie rekrutacji do służb mundurowych i innych zawodów, w których wymagana jest wysoka sprawność fizyczna, a w szkołach ponadpodstawowych moduł ten jest obligatoryjny. Jednocześnie (na podstawie art. 60 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe) minister edukacji ustalając kierunki realizacji polityki oświatowej państwa na rok szkolny 2025/2026, ustalił m.in.: Szkoła miejscem edukacji obywatelskiej – kształtowanie postaw patriotycznych, społecznych i obywatelskich, odpowiedzialności za region i ojczyznę, dbałości o bezpieczeństwo własne i innych. Publiczne placówki doskonalenia nauczycieli przepisami § 13 ust. 2 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2019 r. w sprawie placówek doskonalenia nauczycieli (t.j. Dz. U. 2023 poz. 2738) są zobowiązane do realizacji doskonalenia nauczycieli w zakresie wynikającym z ustalonych przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania kierunków realizacji polityki oświatowej państwa oraz wprowadzanych zmian w systemie oświaty. Wypełnianie tego obowiązku jest badane przez kuratorów oświaty w trakcie opiniowania planu pracy placówki doskonalenia nauczycieli przed jego zatwierdzeniem przez organ prowadzący. Nauczyciele mają możliwość poszerzania kompetencji, również w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej, przez udział w różnego rodzaju formach kształcenia ustawicznego, odpowiadających zarówno ich indywidualnym potrzebom, jak i potrzebom szkoły, w której są zatrudnieni. Nauczyciele prowadzący zajęcia z przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa, którzy chcieli zaktualizować swoją wiedzę w związku ze zmianami wprowadzonymi od 1.09.2022 r., mieli możliwość uczestnictwa w szkoleniach doskonalących organizowanych na zlecenie MEN przez publiczne placówki doskonalenia nauczycieli. Dyrektor szkoły jest zobowiązany do zapewnienia nauczycielom wsparcia w ramach doskonalenia zawodowego, a formy doskonalenia nauczycieli muszą być zgodne z potrzebami szkoły, które rozpoznaje i wyznacza dyrektor danej placówki. Potrzeby w zakresie doskonalenia nauczycieli określane są na każdy rok szkolny. Równocześnie stale rozwijane i aktualizowane są zasoby elektroniczne do nauczania i uczenia się poszczególnych przedmiotów, w tym edukacji dla bezpieczeństwa, które są umieszczane na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej Ministerstwa Edukacji Narodowej https://zpe.gov.pl/. Wśród dostępnych zasobów znajdują się m.in. materiały dotyczące postępowania na miejscu wypadku, zasad ewakuacji ludzi i zwierząt, a także udzielania pierwszej pomocy. Jednocześnie uprzejmie informuję, że we wrześniu 2025 r. Ministerstwo Edukacji Narodowej przekazało kuratorom oświaty rekomendacje dotyczące tego, jak rozmawiać z uczniami o trudnych sytuacjach kryzysowych[3], takich jak np. naruszenia granic powietrznych czy pojawianie się obcych dronów – w sposób spokojny i wyważony, bez wzbudzania lęku. Dokument został przesłany do szkół z prośbą o rozpowszechnienie we wszystkich szkołach i placówkach oświatowych w Polsce. Materiał ten ma ułatwić nauczycielom i wychowawcom prowadzenie rozmów z uczniami. Odpowiedzialne i spokojne rozmowy z dziećmi o trudnych wydarzeniach mają kluczowe znaczenie. Pomagają budować poczucie bezpieczeństwa, chronić przed dezinformacją i uczą, jak zachować się w sytuacjach kryzysowych. W rekomendacjach zamieszczono także listę najważniejszych telefonów alarmowych (112, 999, 998, 997, 987, 986) oraz praktyczne wskazówki, jak spokojnie i skutecznie wezwać pomoc w sytuacji zagrożenia, jak rozmawiać z dyspozytorem, podawać adres lub charakterystyczne elementy miejsca, w którym się znajdujemy, oraz jak jasno wyjaśniać, co się wydarzyło. Należy również wskazać, że minister edukacji Barbara Nowacka w 2024 roku ustanowiła, we współpracy z ministrem obrony narodowej, przedsięwzięcie pn. „Edukacja z wojskiem“, którego głównym celem jest organizacja zajęć z edukacji proobronnej w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży oraz szkołach artystycznych realizujących kształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej lub liceum ogólnokształcącego, a także spotkań z weteranami działań poza granicami państwa w szkołach ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży oraz szkołach artystycznych realizujących kształcenie ogólne w zakresie liceum ogólnokształcącego. Celem tej inicjatywy jest zwiększenie świadomości uczniów w zakresie bezpieczeństwa i obrony, a także kształtowanie nawyków i umiejętności w sytuacjach kryzysowych. W ramach programu żołnierze Wojska Polskiego prowadzą specjalistyczne zajęcia w szkołach, wspierając rozwój kompetencji przyszłościowych u młodych ludzi. Obecnie planuje się przeprowadzenie kolejnej, czwartej już, edycji przedsięwzięcia pn. „Edukacja z wojskiem“. Przedsięwzięcie jest przygotowane i realizowane we współdziałaniu Ministerstwa Edukacji Narodowej i Ministerstwa Obrony Narodowej. Obecnie resort edukacji prowadzi prace w zakresie nowej podstawy programowej kształcenia ogólnego i nowych ramowych planów nauczania, które wejdą w życie począwszy od roku szkolnego 2026/2027 w kl. I i IV szkoły podstawowej (a w latach kolejnych w kolejnych klasach tej szkoły). Prowadzone prace uwzględniają m.in. nową strukturę i nowe cele m.in. przedmiotu edukacja dla bezpieczeństwa. Np. w zakresie rozumienia i krytycznej oceny podstaw bezpieczeństwa państwa przewidziano następujące cele kształcenia: Rozumienie i krytyczną ocenę uwarunkowań bezpieczeństwa ludzi. Rozwijanie umiejętności działania w sytuacjach zagrożeń oraz zapobiegania im. Rozwijanie umiejętności udzielania pierwszej pomocy osobom poszkodowanym. Rozwijanie gotowości do dbania o innych i otoczenie oraz podejmowania działań na rzecz dobra wspólnego w kontekście bezpieczeństwa. Budowanie i wzmacnianie postaw proobronnych, czyli gotowości do obrony kraju zarówno w wymiarze militarnym, jak i cywilnym. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Katarzyna Lubnauer Sekretarz Stanu [1] W wymiarze po 1 godzinie tygodniowo w klasie. [2] W przepisach rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 20 maja 2024 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz. U. poz. 781) oraz rozporządzenia Ministra Edukacji z dnia 28 czerwca 2024 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. 2024 poz. 996). [3] https://www.gov.pl/web/edukacja/ministerstwo-edukacji-narodowej-przekazalo-kuratorom-oswiaty-rekomendacje-dotyczace-rozmow-z-uczniami-o-sytuacjach-kryzysowych