Interpelacja nr 11931
Interpelacja w sprawie wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i bezpieczeństwa konsumentów
Zgłaszający:
•
Adresat:
Rolnictwo i Rozwój Wsi (100%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i bezpieczeństwa konsumentów
Interpelacja nr 11931
do ministra rolnictwa i rozwoju wsi
w sprawie wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i bezpieczeństwa konsumentów
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 27-08-2025
Szanowny Panie Premierze,
od kilku miesięcy w Europie Zachodniej – m.in. we Francji, Belgii i Holandii – na półki największych sieci handlowych trafiają produkty mrożone i przetworzone, których głównym składnikiem są owady. Nie są to już wyłącznie eksperymentalne przekąski, lecz gotowe kotlety, burgery i dania przygotowane z owadów lub ich przetworzonych form białkowych. Jest to wydarzenie bez precedensu w historii europejskiej produkcji żywności.
W Polsce pojawiają się coraz częstsze sygnały, że podobne produkty będą wprowadzane także na nasz rynek – niekoniecznie przy wyraźnej informacji dla konsumenta, czym naprawdę są. Tymczasem polscy obywatele mają pełne prawo oczekiwać transparentności i uczciwości w oznakowaniu żywności, tak aby decyzje konsumenckie były w pełni świadome.
Obecnie w Unii Europejskiej żywność z owadów traktowana jest jako tzw. novel food, zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2015/2283. Każdy nowy gatunek owada, zanim trafi do sprzedaży, wymaga dopuszczenia przez Komisję Europejską i pozytywnej opinii EFSA (Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności). Do tej pory zatwierdzono m.in.:
mącznika młynarka (Tenebrio molitor),
szarańczę wędrowną (Locusta migratoria),
świerszcza domowego (Acheta domesticus),
larwy chrząszcza Alphitobius diaperinus.
Jednakże w Polsce brakuje powszechnej wiedzy o tym, w jakich produktach mogą one być stosowane, jak muszą być oznakowane i kto faktycznie kontroluje prawidłowość wdrożenia unijnych przepisów.
Podstawową kwestią jest oznakowanie. Konsument, kupując burgera czy kotlet w supermarkecie, musi mieć jasną i wyraźną informację, że produkt zawiera owady. Niestety, istnieją poważne obawy, że takie produkty będą oznakowane w sposób nieczytelny – np. poprzez użycie nazw łacińskich (np. Acheta domesticus), niezrozumiałych dla przeciętnego konsumenta.
Pytam zatem, czy w Polsce przewidziane są przepisy nakładające szczególnie wyraźne oznakowanie – np. z użyciem słów „Produkt zawiera owady” lub graficzny znak owada na froncie opakowania, a nie w drobnym druku w składzie?
Polska jest krajem, którego bezpieczeństwo gospodarcze i społeczne w ogromnej mierze opiera się na rolnictwie tradycyjnym – produkcji mięsa, mleka i zbóż. Wprowadzanie produktów owadzich jako „alternatywy dla mięsa” niesie ryzyko wypierania rodzimych produktów rolnych, a w konsekwencji może prowadzić do utraty suwerenności żywnościowej.
Istnieje poważna obawa, że globalne koncerny spożywcze, finansowane przez wielkie korporacje i miliarderów, będą agresywnie promować i subsydiować produkcję białka owadziego, a jednocześnie różnymi regulacjami (np. podatkami klimatycznymi, ograniczeniami hodowli, narracją o metanie i „humanitaryzmie”) będą sztucznie podnosić koszty produkcji mięsa rolniczego. To jest droga do stopniowej eliminacji polskich rolników z rynku.
Rolnicy i konsumenci pytają także: czy długofalowe spożycie białka owadziego jest rzeczywiście bezpieczne?
EFSA dopuszczając owady ostrzegała o ryzyku alergii krzyżowych (np. u osób uczulonych na skorupiaki i roztocza).
Nie ma jeszcze wieloletnich badań nad wpływem regularnej konsumpcji białka owadziego na zdrowie człowieka.
Konsumenci powinni być o tym uczciwie informowani.
Społeczeństwo polskie wyrosło na diecie opartej na produktach rolniczych – mięsie, mleku, warzywach, zbożach. To dzięki tym produktom pokolenia Polaków przeżywały wojny i kryzysy. Próba narzucenia Polakom diety złożonej z owadów stoi w sprzeczności z naszą tradycją i kulturą. To nie jest proces oddolny, to jest odgórna inżynieria społeczna i gospodarcza. Stoimy dziś przed momentem przełomowym. Wprowadzenie na masową skalę do obrotu żywności z owadów nie jest neutralnym procesem. To fundamentalna zmiana modelu żywnościowego, która będzie miała poważne konsekwencje dla zdrowia, kultury, suwerenności i gospodarki Polski.
W związku z powyższym uprzejmie proszę Pan Premiera o odpowiedź na poniższe pytania:
Jakie obecnie obowiązują w Polsce przepisy dotyczące wprowadzania do obrotu produktów z owadów?
Czy żywność taka musi być jednoznacznie oznakowana w języku polskim słowami „produkt z owadów” lub wyraźni znak graficzny, a nie wyłącznie nazwą łacińską w składzie?
Jakie mechanizmy kontroli nad tym rynkiem sprawują: GIS, IJHARS, Inspekcja Sanitarna i Inspekcja Weterynaryjna?
Ile produktów z owadów zostało dopuszczonych do obrotu w Polsce w ostatnich 2 latach?
Czy rząd zamierza wprowadzić dodatkowe oznakowanie ostrzegawcze – np. „produkt może wywoływać alergie krzyżowe” – podobne jak przy orzechach czy glutenu?
Czy Polska planuje na forum UE podnieść kwestię suwerenności żywnościowej – by chronić rodzimych rolników przed agresywną promocją białka owadziego przez globalne koncerny?
Czy rząd widzi zagrożenie, że w przyszłości – poprzez system podatków, narrację klimatyczną i restrykcje weterynaryjne – produkty rolnicze staną się sztucznie droższe, a konsument będzie zmuszany do kupowania tańszych produktów owadzich?
Czy w przypadku, gdy okaże się, że białko owadzie jest promowane przez koncerny o kapitale zagranicznym, rząd przewiduje mechanizmy ochrony rynku wewnętrznego i polskich producentów?
Czy Premier nie uważa, że dopuszczenie owadów jako żywności bez szerokiej debaty społecznej jest zamachem na prawo konsumenta do wyboru i na tradycję polskiej wsi?
Interpelacja nr 11931
do ministra rolnictwa i rozwoju wsi
w sprawie wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i bezpieczeństwa konsumentów
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 27-08-2025
Szanowny Panie Premierze,
od kilku miesięcy w Europie Zachodniej – m.in. we Francji, Belgii i Holandii – na półki największych sieci handlowych trafiają produkty mrożone i przetworzone, których głównym składnikiem są owady. Nie są to już wyłącznie eksperymentalne przekąski, lecz gotowe kotlety, burgery i dania przygotowane z owadów lub ich przetworzonych form białkowych. Jest to wydarzenie bez precedensu w historii europejskiej produkcji żywności.
W Polsce pojawiają się coraz częstsze sygnały, że podobne produkty będą wprowadzane także na nasz rynek – niekoniecznie przy wyraźnej informacji dla konsumenta, czym naprawdę są. Tymczasem polscy obywatele mają pełne prawo oczekiwać transparentności i uczciwości w oznakowaniu żywności, tak aby decyzje konsumenckie były w pełni świadome.
Obecnie w Unii Europejskiej żywność z owadów traktowana jest jako tzw. novel food, zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2015/2283. Każdy nowy gatunek owada, zanim trafi do sprzedaży, wymaga dopuszczenia przez Komisję Europejską i pozytywnej opinii EFSA (Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności). Do tej pory zatwierdzono m.in.:
mącznika młynarka (Tenebrio molitor),
szarańczę wędrowną (Locusta migratoria),
świerszcza domowego (Acheta domesticus),
larwy chrząszcza Alphitobius diaperinus.
Jednakże w Polsce brakuje powszechnej wiedzy o tym, w jakich produktach mogą one być stosowane, jak muszą być oznakowane i kto faktycznie kontroluje prawidłowość wdrożenia unijnych przepisów.
Podstawową kwestią jest oznakowanie. Konsument, kupując burgera czy kotlet w supermarkecie, musi mieć jasną i wyraźną informację, że produkt zawiera owady. Niestety, istnieją poważne obawy, że takie produkty będą oznakowane w sposób nieczytelny – np. poprzez użycie nazw łacińskich (np. Acheta domesticus), niezrozumiałych dla przeciętnego konsumenta.
Pytam zatem, czy w Polsce przewidziane są przepisy nakładające szczególnie wyraźne oznakowanie – np. z użyciem słów „Produkt zawiera owady” lub graficzny znak owada na froncie opakowania, a nie w drobnym druku w składzie?
Polska jest krajem, którego bezpieczeństwo gospodarcze i społeczne w ogromnej mierze opiera się na rolnictwie tradycyjnym – produkcji mięsa, mleka i zbóż. Wprowadzanie produktów owadzich jako „alternatywy dla mięsa” niesie ryzyko wypierania rodzimych produktów rolnych, a w konsekwencji może prowadzić do utraty suwerenności żywnościowej.
Istnieje poważna obawa, że globalne koncerny spożywcze, finansowane przez wielkie korporacje i miliarderów, będą agresywnie promować i subsydiować produkcję białka owadziego, a jednocześnie różnymi regulacjami (np. podatkami klimatycznymi, ograniczeniami hodowli, narracją o metanie i „humanitaryzmie”) będą sztucznie podnosić koszty produkcji mięsa rolniczego. To jest droga do stopniowej eliminacji polskich rolników z rynku.
Rolnicy i konsumenci pytają także: czy długofalowe spożycie białka owadziego jest rzeczywiście bezpieczne?
EFSA dopuszczając owady ostrzegała o ryzyku alergii krzyżowych (np. u osób uczulonych na skorupiaki i roztocza).
Nie ma jeszcze wieloletnich badań nad wpływem regularnej konsumpcji białka owadziego na zdrowie człowieka.
Konsumenci powinni być o tym uczciwie informowani.
Społeczeństwo polskie wyrosło na diecie opartej na produktach rolniczych – mięsie, mleku, warzywach, zbożach. To dzięki tym produktom pokolenia Polaków przeżywały wojny i kryzysy. Próba narzucenia Polakom diety złożonej z owadów stoi w sprzeczności z naszą tradycją i kulturą. To nie jest proces oddolny, to jest odgórna inżynieria społeczna i gospodarcza. Stoimy dziś przed momentem przełomowym. Wprowadzenie na masową skalę do obrotu żywności z owadów nie jest neutralnym procesem. To fundamentalna zmiana modelu żywnościowego, która będzie miała poważne konsekwencje dla zdrowia, kultury, suwerenności i gospodarki Polski.
W związku z powyższym uprzejmie proszę Pan Premiera o odpowiedź na poniższe pytania:
Jakie obecnie obowiązują w Polsce przepisy dotyczące wprowadzania do obrotu produktów z owadów?
Czy żywność taka musi być jednoznacznie oznakowana w języku polskim słowami „produkt z owadów” lub wyraźni znak graficzny, a nie wyłącznie nazwą łacińską w składzie?
Jakie mechanizmy kontroli nad tym rynkiem sprawują: GIS, IJHARS, Inspekcja Sanitarna i Inspekcja Weterynaryjna?
Ile produktów z owadów zostało dopuszczonych do obrotu w Polsce w ostatnich 2 latach?
Czy rząd zamierza wprowadzić dodatkowe oznakowanie ostrzegawcze – np. „produkt może wywoływać alergie krzyżowe” – podobne jak przy orzechach czy glutenu?
Czy Polska planuje na forum UE podnieść kwestię suwerenności żywnościowej – by chronić rodzimych rolników przed agresywną promocją białka owadziego przez globalne koncerny?
Czy rząd widzi zagrożenie, że w przyszłości – poprzez system podatków, narrację klimatyczną i restrykcje weterynaryjne – produkty rolnicze staną się sztucznie droższe, a konsument będzie zmuszany do kupowania tańszych produktów owadzich?
Czy w przypadku, gdy okaże się, że białko owadzie jest promowane przez koncerny o kapitale zagranicznym, rząd przewiduje mechanizmy ochrony rynku wewnętrznego i polskich producentów?
Czy Premier nie uważa, że dopuszczenie owadów jako żywności bez szerokiej debaty społecznej jest zamachem na prawo konsumenta do wyboru i na tradycję polskiej wsi?
Odpowiedź urzędowa
Sekretarz stanu Jacek Czerniak
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
30%
Konkretność
70%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
13
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
3.4 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (13)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
14615 znaków
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi kancelaria@minrol.gov.pl
ul. Wspólna 30, 00-930 Warszawa www.gov.pl/rolnictwo
+48 22 250 01 18
Warszawa, 25 września 2025 r.
znak sprawy: DŻW.bhż.058.2.2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Dotyczy: interpelacji Pana Posła Jarosława Sachajki nr 11931 w sprawie
wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z
owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i
bezpieczeństwa konsumentów.
Szanowny Panie Marszałku,
w związku z interpelacją nr 11931 Pana Jarosława Sachajki, Posła na Sejm RP,
przekazuję poniżej odpowiedź w tej sprawie.
W UE owady lub części owadów są traktowane jako tzw. „nowa żywność”. W
zakresie żywności, w tym żywności zawierającej owady jadalne, oprócz
rozporządzenia (WE) nr 178/2002 (1) ustanawiającego ogólne zasady i wymagania
prawa żywnościowego, w Polsce podstawowe znaczenie ma ustawa o
bezpieczeństwie żywności i żywienia (2).
Dopuszczenie wybranych gatunków owadów jako nowej żywności uregulowane jest
w przepisach UE, tj. w rozporządzeniu (UE) 2015/2283 (3). Powyższe rozporządzenie
stanowi, że nowa żywność może być wprowadzana na rynek UE pod warunkiem, że
wydano na nią zezwolenie i została wpisana do unijnego wykazu. Zanim jakakolwiek
nowa żywność zostanie wprowadzona na rynek, podlega ścisłej naukowej ocenie
bezpieczeństwa dla zdrowia konsumentów przeprowadzanej przez Europejski Urząd
ds. Bezpieczeństwa Żywienia (EFSA).
Listę dozwolonych owadów jadalnych oraz warunki ich stosowania, w tym
-- 1 of 7 --
2
szczegółowe specyfikacje, określa rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE)
2017/2470 (4). Tylko owady, które uzyskały zezwolenie Komisji Europejskiej
(znalazły się w wykazie wskazanym w ww. rozporządzeniu) mogą być wprowadzane
na rynek w Unii Europejskiej i stosowane do wybranych kategorii żywności
uwzględniając wszystkie warunki stosowania i wymogi określone w tym
rozporządzeniu. Powyższy wykaz wskazuje też podmioty uprawnione do
wprowadzania do obrotu nowej żywności oraz okres ochrony danych, podczas
którego nowa żywność może być wprowadzana na rynek w Unii wyłącznie przez
dany podmiot. Wykaz ten nie uwzględnia obecnie żadnego podmiotu
zlokalizowanego na terytorium Polski wprowadzającego do obrotu nową żywność
pochodzącą z owadów.
Komisja wydaje zezwolenie na nową żywność i wpisuje ją do unijnego wykazu
wyłącznie jeżeli spełnione są następujące warunki:
żywność nie stwarza, w oparciu o dostępne dowody naukowe, ryzyka dla
zdrowia ludzkiego,
przeznaczenie żywności nie wprowadza konsumenta w błąd, w szczególności
jeżeli dana żywność przeznaczona jest do zastąpienia innej żywności, a
nastąpiła znacząca zmiana wartości odżywczej,
w przypadku, gdy żywność przeznaczona jest do zastąpienia innej żywności,
nie różni się od tej żywności w taki sposób, by jej zwykłe spożycie było
niekorzystne pod względem żywieniowym dla konsumenta.
Aktualnie w UE dozwolone jest stosowanie do określonych kategorii żywności
preparatów z następujących owadów jadalnych:
szarańcza wędrowna (Locusta migratoria),
świerszcz domowy (Acheta domesticus ),
pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus),
mącznik młynarek (Tenebrio molitor).
Zgodnie z przepisami UE dotyczącymi etykietowania żywności, tj. rozporządzeniem
(UE) nr 1169/2011 (5), obowiązkowe informacje na temat żywności muszą być
podawane w języku łatwo zrozumiałym dla konsumentów z państw członkowskich,
-- 2 of 7 --
3
w których dany środek spożywczy jest wprowadzany na rynek. Zatem, w
oznakowaniu produktu wprowadzanego na polski rynek wszystkie obowiązkowe
informacje muszą być wskazane w języku polskim, w tym wykaz składników.
Ponadto, rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 (4) określa
dodatkowe szczególne wymogi dotyczące etykietowania produktów zawierających
owady jadalne, tak aby w wykazie składników była zaznaczona obecność takiego
składnika poprzez podanie zarówno nazwy polskiej, jak i łacińskiej danego owada.
Przykładowo, w przypadku zastosowania sproszkowanej postaci Acheta domesticus
(świerszcza domowego), informacja o powyższym powinna być przekazana w
oznakowaniu w wykazie składników, wskazując na polską nazwę owada. Aktualnie
nie ma natomiast obowiązku prawnego znakowania produktu zawierającego owady
napisem „produkt z owadów” czy umieszczania określonego znaku graficznego.
W rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) 2017/2470 (4) zostały wskazane
także wymagania odnośnie do potencjalnej alergenności składników z owadów. W
ramach etykietowania środków spożywczych zawierających preparaty z owadów
informację, że dany składnik może powodować reakcje alergiczne u konsumentów, u
których stwierdzono alergię na skorupiaki, mięczaki i produkty z nich uzyskane oraz
na roztocza kurzu domowego, umieszcza się w pobliżu wykazu składników. Zatem
konsument otrzymuje w oznakowaniu produktu informację odnośnie do możliwej
reakcji alergicznej.
Dodatkowo, należy podkreślić, że w 2023 r. w resorcie rolnictwa prowadzono prace
legislacyjne nad projektem rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
zmieniającego rozporządzenie w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów
środków spożywczych, w celu uregulowania kwestii znakowania żywności
zawierającej nową żywność.
Projekt rozporządzenia wprowadzał obowiązek podawania w oznakowaniu środka
spożywczego znaku graficznego (przedstawiającego owada), którego wzór został
określony w załączniku do rozporządzenia. Zaproponowano biało-czarny znak
graficzny przedstawiający wizerunek owada wraz z towarzyszącą mu informacją:
„zawiera owady jadalne”. Projektowany przepis miał na celu rozszerzenie istniejącego
-- 3 of 7 --
4
obowiązku informacyjnego dla żywności zawierającej w składzie nową żywność z
owadów o informację graficzną.
W ramach uzgodnień Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi otrzymało wówczas
opinię z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (KPRM) wskazującą, że wprowadzanie
przez państwo członkowskie UE dodatkowych wymogów w zakresie etykietowania,
takich jak obowiązkowy znak graficzny, należy uznać za niezgodne z aktami
harmonizującymi, w szczególności z rozporządzeniem (UE) nr 2015/2283 (3). W
argumentacji KPRM wskazała, że akty harmonizujące nową żywność nie zawierają
podstawy prawnej dla ustanawiania na poziomie krajowym przepisów, które
w odmienny sposób, niż reguluje to prawo UE, określałyby zasady etykietowania
nowej żywności. Innymi słowy, sposób etykietowania środków spożywczych
stanowiących nową żywność został w wyczerpujący sposób dookreślony w prawie
UE, w rozporządzeniu (UE) nr 2015/2283 (3) i aktach wykonawczych do tego
rozporządzenia. W związku z powyższym, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
wycofało się w tamtym okresie z dalszego procedowania tego projektu.
Nowa żywność podlega kontrolom urzędowym analogicznie jak konwencjonalne
środki spożywcze. Takie kontrole są prowadzone w celu weryfikacji zgodności z
przepisami dotyczącymi żywności i bezpieczeństwa żywności, jej integralności i
jakości zdrowotnej na każdym etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności,
w tym z przepisami mającymi na celu zapewnienie uczciwych praktyk handlowych
oraz ochronę interesów konsumentów i zapewnienie im prawa do informacji, zgodnie
z przepisami rozporządzenia (UE) 2017/625 (9).
W odniesieniu do kwestii związanych z właściwą jakością zdrowotną nowej
żywności, w tym owadów i żywności zawierającej preparaty z owadów, w Polsce
instytucją wiodącą jest Główny Inspektorat Sanitarny, podległy Ministrowi Zdrowia
(6).
Z kolei nadzór nad produkcją i wprowadzeniem na rynek nowej żywności będącej
owadami lub zawierającej preparaty z owadów jest dzielony i przypisany zarówno
Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak i Inspekcji Weterynaryjnej, podległej Ministrowi
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zgodnie z podziałem kompetencji wskazanym w ustawie o
bezpieczeństwie żywności i żywienia (7). Podległa Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju
-- 4 of 7 --
5
Wsi Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS) sprawuje
także nadzór nad jakością handlową artykułów rolno-spożywczych (w tym nad
prawidłowością etykietowania żywności) zgodnie z przepisami ustawy o jakości
handlowej artykułów rolno-spożywczych (8)
Kontrole z zakresu bezpieczeństwa żywności, a w szczególności żywności
pochodzenia zwierzęcego, są także prowadzone na zewnętrznej granicy UE, a więc
przed dopuszczeniem danej przesyłki do obrotu na rynku wewnętrznym. Graniczną
weterynaryjną kontrolę urzędową produktów pochodzenia zwierzęcego, do których
zaliczają się m.in. owady do spożycia przez ludzi, sprawuje Inspekcja Weterynaryjna.
W latach 2023 - 2024 r.1 nie zarejestrowano przesyłek owadów do spożycia przez
ludzi z państw trzecich do UE, przyporządkowanych do kodów celnych 0410 oraz
0106 i dopuszczonych do obrotu w Polsce.
W odniesieniu do kwestii wypierania przez żywność zawierającą owady tradycyjnych
rodzajów żywności, należy podkreślić, że aktualnie do unijnego wykazu nowej
żywności wpisanych jest zaledwie kilka środków spożywczych wyprodukowanych z
owadów lub części owadów. Produkty te mogą być wprowadzane na rynek UE,
jednakże nadal jest to produkcja niszowa, nie stanowiąca istotnej części gospodarki
unijnej, ani też znaczącego źródła białka dla konsumentów europejskich.
Uwzględniając model spożywania żywności w Polsce, mało prawdopodobna jest przy
tym znacząca zmiana tradycji kulinarnych i modeli żywieniowych naszych obywateli.
Konsumenci mają ponadto dostęp do informacji dotyczącej takiej żywności m.in.
poprzez obowiązek wymienienia w wykazie składników danego produktu zarówno
nazwy polskiej, jak i łacińskiej danego owada, przez co mogą dokonywać
swobodnych i świadomych wyborów zakupowych.
Odnośnie do funkcjonowania rynku produktów rolnych w Polsce, należy mieć na
uwadze, że rynki rolne objęte są przepisami o wspólnej organizacji rynków
produktów rolnych, jednolitej dla wszystkich państw członkowskich UE. Przepisy te
regulują m.in. możliwość ustanawiania norm handlowych dla wybranych produktów
rolnych oraz stosowania definicji i nazw handlowych, zastrzeżonych dla
wprowadzania do obrotu produktów rolnych, wyłącznie po spełnieniu określonych
1 Źródło - Główny Lekarz Weterynarii
-- 5 of 7 --
6
wymagań. Przykładowo, w ramach prac nad kształtem Wspólnej Polityki Rolnej na
lata 2028-2034 Komisja Europejska zaproponowała m.in. wprowadzenie definicji
mięsa i produktów mięsnych. Zmiana ta wychodzi naprzeciw oczekiwaniom
dotyczącym potrzeby ochrony nazw mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego
oraz potrzeby właściwego informowania konsumentów o pochodzeniu produktów.
Zmiany te mają na celu zwiększenie przejrzystości na rynku wewnętrznym w zakresie
składu żywności i zawartości wartości odżywczych oraz zapewnienie konsumentom
możliwości dokonywania świadomych wyborów, w szczególności w przypadku tych
konsumentów, którzy poszukują szczególnej wartości odżywczej tradycyjnie
kojarzonej z produktami mięsnymi.
Podsumowując, wymogi dotyczące wprowadzania na rynek nowej żywności, takiej
jak, np. owady do spożycia przez ludzi, uregulowane są w przepisach Unii
Europejskiej wiążących w całości i bezpośrednio stosowanych we wszystkich
państwach członkowskich. Żywność, w tym nowa żywność, musi być również
odpowiednio oznakowana co sprzyja dokonywaniu świadomych wyborów
zakupowych przez konsumentów. Warto przy tym podkreślić, że zanim dany środek
spożywczy z kategorii nowej żywności uzyska pozwolenie na produkcję i
wprowadzenie na rynek UE podlega szczegółowym badaniom naukowym pod
względem bezpieczeństwa dla zdrowia konsumentów, a nadzór nad nową żywności
nie różni się od tego, któremu podlega żywność konwencjonalna.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Jacek Czerniak
Sekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
Podstawa prawna:
(1) rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28
stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa
żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i
ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. UE L
31 z 01.02.2002 r. z późn. zm.)
-- 6 of 7 --
7
(2) ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz.
U. z 2023 r. poz. 1448)
(3) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/2283 z dnia
25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności, zmieniające rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011 oraz uchylające
rozporządzenie (WE) Nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz
rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1852/2001 (Dz. Urz. UE L 327 z 11.12.2015
r., str. 1, z późn. zm.)
(4) rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 z dnia 20 grudnia 2017
r. ustanawiające unijny wykaz nowej żywności zgodnie z rozporządzeniem
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 w sprawie nowej żywności
(Dz. Urz. UE L 351 z 30.12.2017, str. 72, z późn. zm.)
(5) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia
25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji
na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady
(WE) nr 1924/2006 i(WE) nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji
87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji
1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady,
dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji
(WE) nr 608/2004 (Dz. Urz. WE L 304 z 22.11.2011, str. 18, z późn. zm.)
(6) art. 92 ww. ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia
(7) art. 73 ust. 1 ww. ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia
(8) art. 17 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej
artykułów rolno-spożywczych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1980)
(9) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15
marca 2017 r. w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych
przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa żywnościowego i
paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia
roślin i środków ochrony roślin, zmieniającego rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr 396/2005, (WE) nr
1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE)
2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr
1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE,
2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylającego rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004,
dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG,
96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG
(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych) (Dz. Urz. UE L 95 z
07.04.2017, str. 1, z późn. zm.)
-- 7 of 7 --
ul. Wspólna 30, 00-930 Warszawa www.gov.pl/rolnictwo
+48 22 250 01 18
Warszawa, 25 września 2025 r.
znak sprawy: DŻW.bhż.058.2.2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Dotyczy: interpelacji Pana Posła Jarosława Sachajki nr 11931 w sprawie
wprowadzania do obrotu w Polsce i Unii Europejskiej żywności wytwarzanej z
owadów oraz konsekwencji tego zjawiska dla suwerenności żywnościowej i
bezpieczeństwa konsumentów.
Szanowny Panie Marszałku,
w związku z interpelacją nr 11931 Pana Jarosława Sachajki, Posła na Sejm RP,
przekazuję poniżej odpowiedź w tej sprawie.
W UE owady lub części owadów są traktowane jako tzw. „nowa żywność”. W
zakresie żywności, w tym żywności zawierającej owady jadalne, oprócz
rozporządzenia (WE) nr 178/2002 (1) ustanawiającego ogólne zasady i wymagania
prawa żywnościowego, w Polsce podstawowe znaczenie ma ustawa o
bezpieczeństwie żywności i żywienia (2).
Dopuszczenie wybranych gatunków owadów jako nowej żywności uregulowane jest
w przepisach UE, tj. w rozporządzeniu (UE) 2015/2283 (3). Powyższe rozporządzenie
stanowi, że nowa żywność może być wprowadzana na rynek UE pod warunkiem, że
wydano na nią zezwolenie i została wpisana do unijnego wykazu. Zanim jakakolwiek
nowa żywność zostanie wprowadzona na rynek, podlega ścisłej naukowej ocenie
bezpieczeństwa dla zdrowia konsumentów przeprowadzanej przez Europejski Urząd
ds. Bezpieczeństwa Żywienia (EFSA).
Listę dozwolonych owadów jadalnych oraz warunki ich stosowania, w tym
-- 1 of 7 --
2
szczegółowe specyfikacje, określa rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE)
2017/2470 (4). Tylko owady, które uzyskały zezwolenie Komisji Europejskiej
(znalazły się w wykazie wskazanym w ww. rozporządzeniu) mogą być wprowadzane
na rynek w Unii Europejskiej i stosowane do wybranych kategorii żywności
uwzględniając wszystkie warunki stosowania i wymogi określone w tym
rozporządzeniu. Powyższy wykaz wskazuje też podmioty uprawnione do
wprowadzania do obrotu nowej żywności oraz okres ochrony danych, podczas
którego nowa żywność może być wprowadzana na rynek w Unii wyłącznie przez
dany podmiot. Wykaz ten nie uwzględnia obecnie żadnego podmiotu
zlokalizowanego na terytorium Polski wprowadzającego do obrotu nową żywność
pochodzącą z owadów.
Komisja wydaje zezwolenie na nową żywność i wpisuje ją do unijnego wykazu
wyłącznie jeżeli spełnione są następujące warunki:
żywność nie stwarza, w oparciu o dostępne dowody naukowe, ryzyka dla
zdrowia ludzkiego,
przeznaczenie żywności nie wprowadza konsumenta w błąd, w szczególności
jeżeli dana żywność przeznaczona jest do zastąpienia innej żywności, a
nastąpiła znacząca zmiana wartości odżywczej,
w przypadku, gdy żywność przeznaczona jest do zastąpienia innej żywności,
nie różni się od tej żywności w taki sposób, by jej zwykłe spożycie było
niekorzystne pod względem żywieniowym dla konsumenta.
Aktualnie w UE dozwolone jest stosowanie do określonych kategorii żywności
preparatów z następujących owadów jadalnych:
szarańcza wędrowna (Locusta migratoria),
świerszcz domowy (Acheta domesticus ),
pleśniakowiec lśniący (Alphitobius diaperinus),
mącznik młynarek (Tenebrio molitor).
Zgodnie z przepisami UE dotyczącymi etykietowania żywności, tj. rozporządzeniem
(UE) nr 1169/2011 (5), obowiązkowe informacje na temat żywności muszą być
podawane w języku łatwo zrozumiałym dla konsumentów z państw członkowskich,
-- 2 of 7 --
3
w których dany środek spożywczy jest wprowadzany na rynek. Zatem, w
oznakowaniu produktu wprowadzanego na polski rynek wszystkie obowiązkowe
informacje muszą być wskazane w języku polskim, w tym wykaz składników.
Ponadto, rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 (4) określa
dodatkowe szczególne wymogi dotyczące etykietowania produktów zawierających
owady jadalne, tak aby w wykazie składników była zaznaczona obecność takiego
składnika poprzez podanie zarówno nazwy polskiej, jak i łacińskiej danego owada.
Przykładowo, w przypadku zastosowania sproszkowanej postaci Acheta domesticus
(świerszcza domowego), informacja o powyższym powinna być przekazana w
oznakowaniu w wykazie składników, wskazując na polską nazwę owada. Aktualnie
nie ma natomiast obowiązku prawnego znakowania produktu zawierającego owady
napisem „produkt z owadów” czy umieszczania określonego znaku graficznego.
W rozporządzeniu wykonawczym Komisji (UE) 2017/2470 (4) zostały wskazane
także wymagania odnośnie do potencjalnej alergenności składników z owadów. W
ramach etykietowania środków spożywczych zawierających preparaty z owadów
informację, że dany składnik może powodować reakcje alergiczne u konsumentów, u
których stwierdzono alergię na skorupiaki, mięczaki i produkty z nich uzyskane oraz
na roztocza kurzu domowego, umieszcza się w pobliżu wykazu składników. Zatem
konsument otrzymuje w oznakowaniu produktu informację odnośnie do możliwej
reakcji alergicznej.
Dodatkowo, należy podkreślić, że w 2023 r. w resorcie rolnictwa prowadzono prace
legislacyjne nad projektem rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
zmieniającego rozporządzenie w sprawie znakowania poszczególnych rodzajów
środków spożywczych, w celu uregulowania kwestii znakowania żywności
zawierającej nową żywność.
Projekt rozporządzenia wprowadzał obowiązek podawania w oznakowaniu środka
spożywczego znaku graficznego (przedstawiającego owada), którego wzór został
określony w załączniku do rozporządzenia. Zaproponowano biało-czarny znak
graficzny przedstawiający wizerunek owada wraz z towarzyszącą mu informacją:
„zawiera owady jadalne”. Projektowany przepis miał na celu rozszerzenie istniejącego
-- 3 of 7 --
4
obowiązku informacyjnego dla żywności zawierającej w składzie nową żywność z
owadów o informację graficzną.
W ramach uzgodnień Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi otrzymało wówczas
opinię z Kancelarii Prezesa Rady Ministrów (KPRM) wskazującą, że wprowadzanie
przez państwo członkowskie UE dodatkowych wymogów w zakresie etykietowania,
takich jak obowiązkowy znak graficzny, należy uznać za niezgodne z aktami
harmonizującymi, w szczególności z rozporządzeniem (UE) nr 2015/2283 (3). W
argumentacji KPRM wskazała, że akty harmonizujące nową żywność nie zawierają
podstawy prawnej dla ustanawiania na poziomie krajowym przepisów, które
w odmienny sposób, niż reguluje to prawo UE, określałyby zasady etykietowania
nowej żywności. Innymi słowy, sposób etykietowania środków spożywczych
stanowiących nową żywność został w wyczerpujący sposób dookreślony w prawie
UE, w rozporządzeniu (UE) nr 2015/2283 (3) i aktach wykonawczych do tego
rozporządzenia. W związku z powyższym, Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi
wycofało się w tamtym okresie z dalszego procedowania tego projektu.
Nowa żywność podlega kontrolom urzędowym analogicznie jak konwencjonalne
środki spożywcze. Takie kontrole są prowadzone w celu weryfikacji zgodności z
przepisami dotyczącymi żywności i bezpieczeństwa żywności, jej integralności i
jakości zdrowotnej na każdym etapie produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności,
w tym z przepisami mającymi na celu zapewnienie uczciwych praktyk handlowych
oraz ochronę interesów konsumentów i zapewnienie im prawa do informacji, zgodnie
z przepisami rozporządzenia (UE) 2017/625 (9).
W odniesieniu do kwestii związanych z właściwą jakością zdrowotną nowej
żywności, w tym owadów i żywności zawierającej preparaty z owadów, w Polsce
instytucją wiodącą jest Główny Inspektorat Sanitarny, podległy Ministrowi Zdrowia
(6).
Z kolei nadzór nad produkcją i wprowadzeniem na rynek nowej żywności będącej
owadami lub zawierającej preparaty z owadów jest dzielony i przypisany zarówno
Państwowej Inspekcji Sanitarnej, jak i Inspekcji Weterynaryjnej, podległej Ministrowi
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zgodnie z podziałem kompetencji wskazanym w ustawie o
bezpieczeństwie żywności i żywienia (7). Podległa Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju
-- 4 of 7 --
5
Wsi Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (IJHARS) sprawuje
także nadzór nad jakością handlową artykułów rolno-spożywczych (w tym nad
prawidłowością etykietowania żywności) zgodnie z przepisami ustawy o jakości
handlowej artykułów rolno-spożywczych (8)
Kontrole z zakresu bezpieczeństwa żywności, a w szczególności żywności
pochodzenia zwierzęcego, są także prowadzone na zewnętrznej granicy UE, a więc
przed dopuszczeniem danej przesyłki do obrotu na rynku wewnętrznym. Graniczną
weterynaryjną kontrolę urzędową produktów pochodzenia zwierzęcego, do których
zaliczają się m.in. owady do spożycia przez ludzi, sprawuje Inspekcja Weterynaryjna.
W latach 2023 - 2024 r.1 nie zarejestrowano przesyłek owadów do spożycia przez
ludzi z państw trzecich do UE, przyporządkowanych do kodów celnych 0410 oraz
0106 i dopuszczonych do obrotu w Polsce.
W odniesieniu do kwestii wypierania przez żywność zawierającą owady tradycyjnych
rodzajów żywności, należy podkreślić, że aktualnie do unijnego wykazu nowej
żywności wpisanych jest zaledwie kilka środków spożywczych wyprodukowanych z
owadów lub części owadów. Produkty te mogą być wprowadzane na rynek UE,
jednakże nadal jest to produkcja niszowa, nie stanowiąca istotnej części gospodarki
unijnej, ani też znaczącego źródła białka dla konsumentów europejskich.
Uwzględniając model spożywania żywności w Polsce, mało prawdopodobna jest przy
tym znacząca zmiana tradycji kulinarnych i modeli żywieniowych naszych obywateli.
Konsumenci mają ponadto dostęp do informacji dotyczącej takiej żywności m.in.
poprzez obowiązek wymienienia w wykazie składników danego produktu zarówno
nazwy polskiej, jak i łacińskiej danego owada, przez co mogą dokonywać
swobodnych i świadomych wyborów zakupowych.
Odnośnie do funkcjonowania rynku produktów rolnych w Polsce, należy mieć na
uwadze, że rynki rolne objęte są przepisami o wspólnej organizacji rynków
produktów rolnych, jednolitej dla wszystkich państw członkowskich UE. Przepisy te
regulują m.in. możliwość ustanawiania norm handlowych dla wybranych produktów
rolnych oraz stosowania definicji i nazw handlowych, zastrzeżonych dla
wprowadzania do obrotu produktów rolnych, wyłącznie po spełnieniu określonych
1 Źródło - Główny Lekarz Weterynarii
-- 5 of 7 --
6
wymagań. Przykładowo, w ramach prac nad kształtem Wspólnej Polityki Rolnej na
lata 2028-2034 Komisja Europejska zaproponowała m.in. wprowadzenie definicji
mięsa i produktów mięsnych. Zmiana ta wychodzi naprzeciw oczekiwaniom
dotyczącym potrzeby ochrony nazw mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego
oraz potrzeby właściwego informowania konsumentów o pochodzeniu produktów.
Zmiany te mają na celu zwiększenie przejrzystości na rynku wewnętrznym w zakresie
składu żywności i zawartości wartości odżywczych oraz zapewnienie konsumentom
możliwości dokonywania świadomych wyborów, w szczególności w przypadku tych
konsumentów, którzy poszukują szczególnej wartości odżywczej tradycyjnie
kojarzonej z produktami mięsnymi.
Podsumowując, wymogi dotyczące wprowadzania na rynek nowej żywności, takiej
jak, np. owady do spożycia przez ludzi, uregulowane są w przepisach Unii
Europejskiej wiążących w całości i bezpośrednio stosowanych we wszystkich
państwach członkowskich. Żywność, w tym nowa żywność, musi być również
odpowiednio oznakowana co sprzyja dokonywaniu świadomych wyborów
zakupowych przez konsumentów. Warto przy tym podkreślić, że zanim dany środek
spożywczy z kategorii nowej żywności uzyska pozwolenie na produkcję i
wprowadzenie na rynek UE podlega szczegółowym badaniom naukowym pod
względem bezpieczeństwa dla zdrowia konsumentów, a nadzór nad nową żywności
nie różni się od tego, któremu podlega żywność konwencjonalna.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Jacek Czerniak
Sekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
Podstawa prawna:
(1) rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28
stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa
żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności i
ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. UE L
31 z 01.02.2002 r. z późn. zm.)
-- 6 of 7 --
7
(2) ustawa z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz.
U. z 2023 r. poz. 1448)
(3) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 2015/2283 z dnia
25 listopada 2015 r. w sprawie nowej żywności, zmieniające rozporządzenie
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1169/2011 oraz uchylające
rozporządzenie (WE) Nr 258/97 Parlamentu Europejskiego i Rady oraz
rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1852/2001 (Dz. Urz. UE L 327 z 11.12.2015
r., str. 1, z późn. zm.)
(4) rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2017/2470 z dnia 20 grudnia 2017
r. ustanawiające unijny wykaz nowej żywności zgodnie z rozporządzeniem
Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/2283 w sprawie nowej żywności
(Dz. Urz. UE L 351 z 30.12.2017, str. 72, z późn. zm.)
(5) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011 z dnia
25 października 2011 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji
na temat żywności, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady
(WE) nr 1924/2006 i(WE) nr 1925/2006 oraz uchylenia dyrektywy Komisji
87/250/EWG, dyrektywy Rady 90/496/EWG, dyrektywy Komisji
1999/10/WE, dyrektywy 2000/13/WE Parlamentu Europejskiego i Rady,
dyrektyw Komisji 2002/67/WE i 2008/5/WE oraz rozporządzenia Komisji
(WE) nr 608/2004 (Dz. Urz. WE L 304 z 22.11.2011, str. 18, z późn. zm.)
(6) art. 92 ww. ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia
(7) art. 73 ust. 1 ww. ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia
(8) art. 17 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej
artykułów rolno-spożywczych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1980)
(9) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15
marca 2017 r. w sprawie kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych
przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania prawa żywnościowego i
paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia
roślin i środków ochrony roślin, zmieniającego rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001, (WE) nr 396/2005, (WE) nr
1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr 652/2014, (UE)
2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr
1099/2009 oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE,
2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz uchylającego rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004,
dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG,
96/23/WE, 96/93/WE i 97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG
(rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych) (Dz. Urz. UE L 95 z
07.04.2017, str. 1, z późn. zm.)
-- 7 of 7 --