Interpelacja w sprawie zasadności nakładania przez wojewódzkich konserwatorów zabytków kar pieniężnych na właścicieli obiektów zabytkowych działających w stanie wyższej konieczności w celu ochrony zabytku
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 11913
do ministra kultury i dziedzictwa narodowego
w sprawie zasadności nakładania przez wojewódzkich konserwatorów zabytków kar pieniężnych na właścicieli obiektów zabytkowych działających w stanie wyższej konieczności w celu ochrony zabytku
Zgłaszający: Joanna Frydrych
Data wpływu: 25-08-2025
Działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. 2024 poz. 907) oraz art. 191-193 Regulaminu Sejmu (M.P. 2009 Nr 5 poz. 47 z późn. zm.) zwracam się do Pani Minister w sprawie budzącej poważne wątpliwości, praktyki stosowanej przez niektóre urzędy konserwatorskie, polegającej na nakładaniu dotkliwych kar finansowych na właścicieli zabytków, którzy w sytuacjach nadzwyczajnych podejmują działania mające na celu ochronę tych obiektów przed zniszczeniem.
Szanowna Pani Minister,
do mojego biura poselskiego zwrócił się obywatel, właściciel zabytkowego budynku, który stanął przed niezwykle trudnym dylematem. Po uzyskaniu prawomocnego pozwolenia konserwatorskiego na remont dachu, obejmującego prace konstrukcyjne oraz wymianę poszycia, zrealizował on w pełni i zgodnie z projektem kluczowy etap prac, czyli remont więźby dachowej. W trakcie inwestycji, z powodu niemożliwych do przewidzenia, nagłych trudności finansowych, nie był w stanie natychmiast sfinalizować prac przez ułożenie docelowego, zatwierdzonego w pozwoleniu pokrycia dachowego. Stojąc w obliczu zbliżającego się okresu jesienno-zimowego i realnego zagrożenia zniszczenia zabytkowej konstrukcji oraz wnętrz budynku na skutek działania warunków atmosferycznych, właściciel podjął decyzję o wykonaniu tymczasowego poszycia dachowego. Podkreślenia wymaga fakt, iż działanie to miało charakter wyłącznie zabezpieczający i ratunkowy, a jego jedynym celem było uchronienie budynku przed nieodwracalną degradacją. Mimo szlachetnych intencji i działania w stanie wyższej konieczności, po przeprowadzonej kontroli, wojewódzki konserwator zabytków nałożył na właściciela wysoką karę pieniężną, argumentując decyzję niezgodnością wykonanych prac z wydanym pozwoleniem. Opisana sytuacja ukazuje niepokojący problem systemowy, w którym literalne i formalistyczne trzymanie się zapisów decyzji administracyjnej zdaje się mieć pierwszeństwo przed nadrzędnym celem ustawy o ochronie zabytków, jakim jest zachowanie dziedzictwa dla przyszłych pokoleń. Penalizowanie obywatela, który w dobrej wierze i z troski o zabytek podejmuje działania ratunkowe, jest nie tylko niesprawiedliwe, ale również wysoce demotywujące. Taka praktyka może prowadzić do absurdalnych sytuacji, w których właściciel, w obawie przed karą, będzie zmuszony do biernego przyglądania się niszczeniu zabytku, czekając na zgromadzenie pełnych środków finansowych.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami: 1. Jakie jest oficjalne stanowisko Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie nakładania kar administracyjnych na właścicieli zabytków, którzy z powodu siły wyższej dokonują tymczasowych, zabezpieczających odstępstw od wydanego pozwolenia konserwatorskiego, działając w celu ochrony obiektu przed zniszczeniem?
2. Czy ministerstwo planuje wydać lub czy istnieją już wytyczne dla wojewódzkich konserwatorów zabytków, które precyzowałyby, jak należy interpretować przepisy w sytuacjach, gdy właściciel działa w stanie wyższej konieczności, a jego celem jest zabezpieczenie zabytku, a nie jego trwała i samowolna zmiana?
3. W jaki sposób w ocenie ministerstwa organa ochrony zabytków powinny stosować zasadę proporcjonalności przy wymierzaniu kar, różnicując sytuacje, w których odstępstwo od pozwolenia ma charakter tymczasowy i ratunkowy, od przypadków świadomej i trwałej samowoli budowlanej?
4. Czy ministerstwo dostrzega potrzebę wprowadzenia systemowych rozwiązań (np. legislacyjnych lub proceduralnych), które ułatwiłyby właścicielom zabytków zgłaszanie konieczności wykonania tymczasowych prac zabezpieczających w nagłych sytuacjach, bez narażania się na automatyczne kary finansowe?
Liczę na wnikliwą analizę przedstawionego problemu i udzielenie wyczerpującej odpowiedzi.
Z wyrazami szacunku Joanna Frydrych
Poseł na Sejm RP
Sekretarz stanu Maciej Wróbel
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (2)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
6567 znakówktórych dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie http://bip.mkidn.gov.pl w zakładce ochrona danych osobowych.
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Marta Cienkowska
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację poseł Joanny Frydrych z 5 września 2025 roku w sprawie
zasadności nakładania przez wojewódzkich konserwatorów zabytków kar pieniężnych na
właścicieli obiektów zabytkowych działających w stanie wyższej konieczności w celu
ochrony zabytku, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.
Ad 1.
Z przepisów art. 107d ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków
i opiece nad zabytkami (DZ. U. z 2024 r. poz. 1292 ze zm.) wynika, że podejmowanie robót
budowlanych przy zabytkach wpisanych do rejestru bez pozwolenia wojewódzkiego
konserwatora zabytków albo niezgodnie z zakresem i warunkami wydanego pozwolenia
zagrożone jest administracyjną karą pieniężną w wysokości od 500 zł do 500 000 zł. Przepisy
te obligują wojewódzkich konserwatorów zabytków do nakładania administracyjnych kar
pieniężnych za wskazane w nich naruszenia, a celem ich wprowadzenia było zapewnienie
prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytkach,
wpisanych do rejestru zabytków w sposób zgodny z pozwoleniami wojewódzkich
konserwatorów zabytków. Pragnę wyjaśnić, że w toku postępowania o wydanie pozwolenia
na prowadzenie robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru właściwy organ
ocenia zakres i sposób prowadzenia działań, w tym technologie i materiały, jakie mają być
zastosowane i wykorzystane. Nawet prace zabezpieczające przy zabytku powinny być przed
ich podjęciem poddane ocenie właściwego organu w postępowaniu o wydanie pozwolenia na
takie działania, gdyż ich niewłaściwe wykonanie, w szczególności zastosowanie
nieodpowiednich materiałów i technologii, również może pogorszyć stan zabytku.
Jednocześnie należy podkreślić, że do administracyjnych kar pieniężnych mają zastosowanie
przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, a w szczególności art. 189d - 189f tej
ustawy. Zgodnie z pierwszym z powołanych przepisów, wymierzając administracyjną karę
pieniężną, organ administracji publicznej bierze pod uwagę m.in. wagę i okoliczności
naruszenia prawa, w szczególności potrzebę ochrony życia lub zdrowia, ochrony mienia
w znacznych rozmiarach lub ochrony ważnego interesu publicznego lub wyjątkowo ważnego
interesu strony oraz czas trwania tego naruszenia (pkt 1), stopień przyczynienia się strony,
na którą jest nakładana administracyjna kara pieniężna, do powstania naruszenia prawa (pkt
2), działania podjęte przez stronę dobrowolnie w celu uniknięcia skutków naruszenia prawa
(pkt 5), a w przypadku osoby fizycznej – także warunki osobiste strony, na którą
administracyjna kara pieniężna jest nakładana. Przepisy art. 189d obligują zatem organy
ochrony zabytków do dokonania oceny sytuacji, w jakiej działał właściciel lub posiadacz
zabytku, podejmując działania bez pozwolenia konserwatorskiego albo niezgodnie z jego
zakresem lub warunkami i skutków tych działań dla zabytku. Ponadto zgodnie z art. 189e
Kpa, w przypadku, gdy do naruszenia prawa doszło wskutek działania siły wyższej, strona nie
podlega ukaraniu. Wszelkie oceny w tym zakresie zależą od okoliczności danej sprawy,
-- 1 of 2 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
jednakże pragnę zapewnić, że w orzecznictwie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
przykłada się ogromne znaczenie do wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego sprawy,
a ewentualne uchybienia organów pierwszej instancji są badane w postępowaniu
odwoławczym i wskazywane w decyzjach Ministra.
Odnosząc się natomiast do art. 189f Kpa, należy wyjaśnić, że przepis ten przewiduje
możliwość odstąpienia od nałożenia administracyjnej kary pieniężnej i poprzestanie na
pouczeniu, jeżeli, w szczególności, waga naruszenia prawa jest znikoma, a strona zaprzestała
naruszania prawa. Okoliczności te również winny być badane w postępowaniu o nałożenie
administracyjnej kary pieniężnej, na co wielokrotnie wskazywał Minister Kultury
i Dziedzictwa Narodowego w swoich rozstrzygnięciach.
Ad 2.
O wykładni przepisów dotyczących administracyjnych kar pieniężnych i prawidłowym ich
stosowaniu Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego informuje przede wszystkim
w wydawanych przez siebie decyzjach, które zawsze otrzymuje nie tylko strona
postępowania, ale także organ pierwszej instancji. Wytyczne dotyczące interpretacji tych
przepisów w sytuacji, gdy właściciel lub posiadacz zabytku działa w stanie wyższej
konieczności, a jego celem jest zabezpieczenie zabytku, a nie jego trwała i samowolna zmiana,
nie zostały dotychczas wydane, lecz planowane jest ich opracowanie w pierwszym półroczu
przyszłego roku.
Ad 3.
W ocenie MKiDN przywołane powyżej przepisy art. 189d - 189f Kodeksu postępowania
administracyjnego wymuszają na organach ochrony zabytków różnicowanie okoliczności
podjęcia przy zabytku działań bez pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków albo
niezgodnie z zakresem lub warunkami wydanego pozwolenia. Nie ulega wątpliwości, że
organy te, wymierzając administracyjną karę pieniężną, powinny brać pod uwagę zakres
wykonanych prac lub robót, ich wpływ na substancję zabytku, a także uwarunkowania
związane z zaistnieniem siły wyższej i ewentualną konieczność natychmiastowego ich
podjęcia. W zależności od realiów danej sprawy ustalone fakty mają wpływ na obniżenie kary
(albo jej podwyższenie), ewentualnie uzasadniają odstąpienie od wymierzenia
administracyjnej kary pieniężnej albo przesądzają o braku możliwości nałożenia
administracyjnej kary pieniężnej.
Ad 4.
Obecne normy Kodeksu postępowania administracyjnego, dotyczące miarkowania
wysokości administracyjnej kary pieniężnej, odstąpienia od nałożenia kary i siły wyższej jako
przesłanki niekaralności, resort kultury uważa za wystarczające i właściwe dla
zapobiegnięcia, w uzasadnionych przypadkach, nakładaniu na właścicieli i posiadaczy
zabytków tych kar na podstawie art. 107d ustawy o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami i dla zabezpieczenia zabytków.
Z poważaniem
z up. MINISTRA KULTURY
I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
SEKRETARZ STANU
Maciej Wróbel
-- 2 of 2 --