Informacja dotycząca zasad przetwarzania danych osobowych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz praw osób,
których dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie http://bip.mkidn.gov.pl w zakładce ochrona danych osobowych.
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Marta Cienkowska
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 11100 poseł Darii Gosek-Popiołek z 23 lipca 2025 roku
w sprawie Centrum Dokumentowania Zbrodni Rosyjskich w Ukrainie im. Rafała Lemkina,
uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.
Ad 1.
Działania podejmowane przez Centrum Lemkina w okresie od 1 kwietnia do 31 grudnia 2024
roku:
1) wybór materiałów (cytatów z ponad 150 świadectw) do raportów i opracowań na podstawie
wcześniej zebranych świadectw opisujących rosyjskie zbrodnie;
2) katalogowanie i opisy pozyskanych materiałów audiowizualnych, transkrypcja 27
zrealizowanych świadectw, przygotowanie napisów do filmów (pliki srt) i ich tłumaczenia na
język polski i angielski oraz przygotowanie ich do przekazania do zasobu archiwalnego
Instytutu Pileckiego po anonimizacji, dodaniu metadanych oraz opisów w celu
udostępnienia;
3) rejestracja, transkrypcja, anonimizacja, weryfikacja 220 świadectw oraz tłumaczenie 15
z nich na język polski. Tworzenie opisów ankiet poprzez dodanie do nich metadanych,
elementów opisu i przygotowanie do opublikowania w formie archiwum;
4) utrzymywanie możliwości stałego kontaktu (e-mail i telefon) z Centrum Dokumentowania
Zbrodni Rosyjskich w Ukrainie im. Rafała Lemkina dla potencjalnych świadków;
5) współpraca z archiwami Ukrainy np. Archiwum Miejskim w Buczy, Obwodowym Archiwum
Państwowym w Kropywnickim. Pozyskano z archiwów ukraińskich 174 notacje filmowe
dotyczące wojny w Ukrainie oraz 192 fotografie głównie dotyczące zbrodni wojennej
w Buczy. Materiały są opisane w języku ukraińskim;
6) zaplanowane działanie polegające na zbieraniu kolejnych relacji świadków w Ukrainie przez
grupę polsko-ukraińską zostało początkowo wstrzymane do czerwca 2024 r. decyzją
dyrektor Instytutu Pileckiego Magdaleny Gawin, a następnie podtrzymane decyzją p.o.
dyrektora Wojciecha Kozłowskiego.
Działania podejmowane przez Centrum Lemkina w okresie od 1 stycznia do 15 lipca 2025 roku:
1) przygotowano do umieszczenia zbiory świadectw na specjalnym serwerze w Instytucie
Pileckiego oraz kontynuowano tworzenie usystematyzowanych kopii bezpieczeństwa
oryginałów świadectw na fizycznych dyskach zewnętrznych. Zostało sporządzone ponad
200 kopii bezpieczeństwa;
2) kontynuowano przygotowanie świadectw filmowych w celu ich udostępnienia w ramach
archiwum IP, co wymagało przeprowadzenia procesu anonimizacji (ze względu na
bezpieczeństwo świadków). Dokonano transkrypcji 42 plików filmowych na język ukraiński
wraz z 42 opisami świadectwa w języku ukraińskim oraz transkrypcji 15 plików filmowych

-- 1 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
na język polski oraz 5 opisów świadectw w języku polskim. Łącznie archiwum Centrum
Lemkina posiada 750 świadectw filmowych oraz 79 świadectw audio;
3) zgromadzone ankiety (świadectwa pisemne w języku ukraińskim lub rosyjskim) są
zanonimizowane i ich skany znajdują się w archiwum IP. Oryginały są zabezpieczone
również w Instytucie Pileckiego. Trwał proces transkrypcji wszystkich ankiet, co do których
Instytut Pileckiego posiada zgody RODO na publikacje. Ankiety były przepisywane w języku
ukraińskim i wykonano skrócone opisy ich zawartości w języku ukraińskim.
Przygotowywano ich udostępnienie oraz tłumaczenie. Łącznie zostało transkrybowane 813
świadectw (cały zasób możliwy do udostępnienia), z czego 378 jest przetłumaczone na język
angielski i 30 świadectw przetłumaczono na język polski. Trwa przygotowanie materiału do
udostępnienia w ramach archiwum Instytutu;
4) przygotowano recenzję naukową oraz prezentację przygotowanego pod kierunkiem
Jarosława Bittela, kierownika Centrum, drugiego raportu Centrum Lemkina pod tytułem
„Nie atakujemy cywili... Zielony korytarz w Łypiwce jako pułapka rosyjskich wojsk
okupacyjnych” o ostrzelaniu cywilnej kolumny ewakuacyjnej przez wojska rosyjskie. Raport
został zaprezentowany mediom na konferencji prasowej 19 lutego 2025 r. w Polskiej
Agencji Prasowej. W prezentacji raportu uczestniczyli przedstawiciele Instytutu Pileckiego,
współpracownicy Centrum Lemkina oraz świadkowie i uczestnicy wydarzeń opisanych
w raporcie. Następnie 20 lutego 2025 r. w Galerii Domu Bez Kantów odbyła się prezentacja
raportu oraz dyskusja popularnonaukowa przygotowana przez Centrum Lemkina na temat
wydarzeń opisanych w raporcie, odpowiedzialności karnej za zbrodnie oraz odszkodowań
za utraconych bliskich i mienie. W spotkaniu w pierwszej części wzięli udział świadkowie
wydarzeń oraz Monika Andruszewska. W drugiej części, moderowanej przez pracownika
Centrum Lemkina Maksyma Bondarenkę, wzięli udział prof. dr hab. Agnieszka Bieńczyk-
Missala z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych UW, recenzentka
raportu, oraz dr Aleksandra Mężykowska, polska członkini międzynarodowego Rejestru
Szkód dla Ukrainy z siedzibą w Hadze, specjalistka w zakresie metodologii oceny i
rekompensowania szkód doznanych przez ofiary naruszeń praw człowieka. Zarejestrowana
debata jest dostępna na YouTube Instytutu Pileckiego https://youtu.be/Xz5pyW512Ms;
5) zamówiono recenzję naukową przygotowywanego trzeciego raportu. Zgodnie ze
wskazówkami recenzentki opracowano pod kierunkiem Jarosława Bittela wspieranego
przez Mateusza Wernera raport Centrum Lemkina pod tytułem „Skradzione dzieciństwo.
Zbrodnie przeciwko dzieciom popełnione przez wojska rosyjskie”, który został
upubliczniony 26 czerwca 2025 r. Raport został zaprezentowany mediom na konferencji
prasowej w Polskiej Agencji Prasowej z udziałem przedstawicieli Instytutu Pileckiego,
przedstawiciela organizacji SaveUkraine z Kijowa zajmującej się odbieraniem dzieci
ukraińskich uprowadzonych w Rosji oraz świadka rodziny uprowadzonego dziecka. Tego
samego dnia w Galerii Domu Bez Kantów odbyła się prezentacja raportu oraz debata pod
tytułem „Czy tylko skradzione dzieciństwo? Zbrodnie na dzieciach ukraińskich w świetle
prawa międzynarodowego i antropologii ludobójstwa”. W dyskusji moderowanej przez
pracowników Centrum Lemkina dra Mateusza Wernera oraz Maksyma Bondarenkę wzięły
udział prof. dr hab. Hanna Kuczyńska z Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk,
recenzentka naukowa raportu, specjalistka międzynarodowego prawa karnego, oraz
dr Małgorzata Wosińska, antropolożka i badaczka traumy z Uniwersytetu Warszawskiego,
specjalistka w zakresie metodologii oceny i rekompensowania szkód psychicznych
doznanych przez ofiary naruszeń praw człowieka. Zarejestrowana debata jest dostępna na
YouTube Instytutu Pileckiego: https://youtu.be/mta1z4cT7-4;
6) wykonano tłumaczenie na język niemiecki i redakcję drugiego raportu Centrum Lemkina;
7) raporty Centrum Lemkina są przygotowywane do wydania drukiem w czterech wersjach
językowych: polskiej, ukraińskiej, angielskiej i niemieckiej. Trwają prace redakcyjne. Trzeci
raport jest gotowy do publikacji w trzech wersjach językowych, niemiecka wersja językowa
jest w trakcie przygotowywania. Aktualnie przygotowywana do ogłoszenia jest procedura
przetargowa na druk publikacji;

-- 2 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
8) Centrum Lemkina prowadzi prace uzupełniające i koncepcyjne. W ich ramach przygotowuje
publikację – zestaw materiałów źródłowych dla uczniów szkół podstawowych i średnich
o historii stosunków politycznych, społecznych, kulturalnych i gospodarczych między
Polską i Ukrainą w XX wieku. Przygotowany został konspekt źródeł historycznych do
dyskusji eksperckich. Prace są prowadzone we współpracy z Ośrodkiem Badań nad
Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego pod kierunkiem dra hab. Damiana Markowskiego.
Aktualnie trwają prace nad powołaniem forum programowego z udziałem historyków
polskich i ukraińskich, które opracuje wybór źródeł i ostateczny kształt publikacji. Materiały
oparte na polskich i ukraińskich źródłach archiwalnych, opracowane wspólnie przez
polskich i ukraińskich historyków, pozwolą na spokojne i pozytywne ukazanie wzajemnych
stosunków na przestrzeni XX wieku, bez unikania trudnych tematów, co jest szczególnie
istotne w obliczu odrodzonego totalitaryzmu rosyjskiego i agresywnej propagandy
rosyjskiej mającej na celu skłócenie i podzielenie Polaków i Ukraińców;
9) Centrum Lemkina rozpoczęło prace studyjne nad przygotowaniem wystawy opartej
o zgromadzone zasoby dokumentacyjne (fotografie i relacje świadków), mającej na celu
ukazanie zbrodni popełnianych przez wojska Federacji Rosyjskiej na terenach
okupowanych. Wystawa będzie prezentowana w polskich i ukraińskich placówkach
dyplomatycznych oraz ośrodkach zamiejscowych Instytutu Pileckiego;
10) Centrum Lemkina współpracuje z Prokuraturą Krajową, Mazowieckim Wydziałem
Zamiejscowym Departamentu do Spraw Przestępczości Zorganizowanej i Korupcji
Prokuratury Krajowej w Warszawie prowadzącej polskie śledztwo w sprawie zbrodni
rosyjskich popełnianych na Ukrainie. Podjęto wspólną inicjatywę mająca na celu wsparcie
naukowe prokuratorów w tym zakresie - we wrześniu odbędzie się seminarium szkoleniowe
dotyczące postępowań sądowych w zakresie zbrodni wojennych, organizacją kieruje
dr Dominika Uczkiewicz z Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu;
11) Centrum Lemkina współdziała z europejskim Rejestrem Szkód dla Ukrainy z siedzibą
w Hadze. Rejestr ma służyć jako rejestr wszystkich kwalifikujących się roszczeń
o odszkodowanie za szkody, straty i obrażenia poniesione w wyniku agresji Federacji
Rosyjskiej na Ukrainę.
Ad 2 i 3.
Ze względu na planowane działania na 2025 r., które w większym stopniu koncentrowały się na
prezentacji powstałych wcześniej raportów, opracowaniu materiałów i przygotowaniu ich do
publikacji w cyfrowym Archiwum Instytutu, naukowej analizie i wykorzystaniu zebranych
materiałów itp., oraz na fakt, że projekt zbierania świadectw przez Centrum Lemkina został
wstrzymany w styczniu 2024 r. przez dyr. Magdalenę Gawin, potrzeby kadrowe na 2025 r.
zmieniły się w stronę opracowywania materiałów i prac naukowych. W listopadzie 2024 roku
kierownik Centrum Lemkina, Jarosław Bittel skontaktował się z wszystkimi członkami zespołu
z pytaniem, czy chcą w dalszym ciągu współpracować z Instytutem Pileckiego. Pytanie było
związane także z tym, że na spotkaniu kilka osób, w tym Monika Andruszewska, zaprzeczyło
temu, że chce współpracować dalej z Instytutem Pileckiego. Osoby, które na list kierownika
Bittela odpowiedziały twierdząco, zostały zgłoszone dyrektorowi Krzysztofowi
Ruchniewiczowi i zaproponowano podział między nie zadań Centrum Lemkina.
Dyrektor Instytutu Pileckiego otrzymał w grudniu korespondencję podpisaną przez osoby,
które nie zgłosiły się do kierownika z informacją, że jednak chcą współpracować, lecz chcą też
rozmawiać o ich umowach bezpośrednio z dyrektorem. Po przeanalizowaniu wszystkich
potrzeb Centrum i opinii kierownika Bittela dyrektor Ruchniewicz przychylił się do propozycji,
by ze względu na to, że nie będą już zbierane świadectwa, rozdzielić pracę bieżącą Centrum
między osoby pracujące w warszawskim biurze. W liście z 20 grudnia 2024 r. poinformował
pozostałe osoby o nieprzedłużeniu umów, lecz nie wykluczył nawiązania współpracy z nimi
w przyszłości jako osobami posiadającymi dobrą znajomość zgromadzonego materiału
archiwalnego. W 2025 r. przez kilka tygodni prowadzono rozmowy na temat stworzenia

-- 3 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
koncepcji wystawy fotograficznej przez Monikę Andruszewską (luty-kwiecień 2025 r.), kupiono
od niej licencje i przygotowano umowę, do której potrzebna była wycena. Monika
Andruszewska odmówiła jednak przygotowania koncepcji wystawy, na podstawie której można
by wycenić jej koszt, w tym pracę p. Andruszewskiej na jej rzecz. W rezultacie rozmowy
zakończyły się fiaskiem. W 2025 r. rozmawiano także o możliwości współpracy z byłymi
współpracownikami przy tworzeniu raportów na podstawie zebranych świadectw, jednak
materiał nie jest jeszcze gotowy do stworzenia nowych raportów. Potrzebna była ewaluacja
dotychczasowych prac Centrum i wyznaczenia ich standardów naukowych do tworzenia
kolejnych publikacji. Po uzyskaniu zgody MKiDN na realizację zadań skupionych wokół
wymiany wiedzy między organizacjami i współpracy z organizacjami zewnętrznymi także
z Ukrainy, zamiast zbierania świadectw i tworzenia własnych raportów stworzono nowy plan
działań, które zrealizuje Centrum pod nowym kierownictwem. Rozpoczęte prace zostaną
doprowadzone do końca, nie wyklucza się zaangażowania byłych współpracowników.
Ad 4.
Stanowisko w sprawie legalności działań podejmowanych w przedmiotowej sprawie zostało
zawarte w Wystąpieniu pokontrolnym z kontroli przeprowadzonej przez Biuro Audytu
Wewnętrznego i Kontroli MKiDN w Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
oraz oddziale zamiejscowym Instytutu Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego w Berlinie
w zakresie wybranych elementów gospodarki finansowej w latach 2023-2024.
Było ono m.in. podstawą Zawiadomienia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
z 14 lutego 2025 r. o ujawnionych okolicznościach wskazujących na naruszenie dyscypliny
finansów publicznych, zgłoszonego do Rzecznika Dyscypliny Finansów Publicznych.
W toku postępowania Rzecznik Dyscypliny Finansów Publicznych wydał Postanowienie
o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego z 18 czerwca 2025 r., uzasadniając je
wątpliwościami natury interpretacyjnej, zwłaszcza w odniesieniu do art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy
o Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, w którym określenie zadań Instytutu
Pileckiego poprzedzone sformułowaniem „w szczególności” pozostawia otwartym katalog
przykładowych zadań instytucji, nie ograniczając go wyłącznie do badania, dokumentowania
i poszerzania wiedzy na temat totalitaryzmów oraz zbrodni nazistowskich i komunistycznych do
XX wieku.
Obecny stan prawny nie uniemożliwia działalności Centrum Lemkina, ale wymaga
doprecyzowania. W chwili obecnej w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego trwają
analizy związane z nowelizacją ustawy o Instytucie Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego
oraz zmianami w Statucie Instytutu.
Ad 5.
Działalność Centrum Lemkina trwa w normalnym zakresie, w miarę istniejących możliwości
budżetowych, zgodnie z planami przyjętymi na rok 2025. Odbywa się zaplanowana transkrypcja
oraz tłumaczenia zgromadzonych świadectw audiowizualnych i papierowych, przygotowywane
jest ich upublicznienie w ramach cyfrowego Archiwum Instytutu Pileckiego, w oparciu
o wybrane fragmenty świadectw tworzony jest czwarty raport Centrum Lemkina, trwa
opracowanie i przygotowanie do publikacji drukiem dotychczas upublicznionych raportów,
przygotowywane są: konferencja, wystawa, dyskusje i debaty. Trudno jest mówić o
przywróceniu ciągłości pracy zespołu, który zbierał świadectwa w latach 2022-2023. Zbieranie
nowych świadectw, o ile będzie podjęte, to w związku z profesjonalizacją badań w Instytucie
Pileckiego wymagać będzie wdrożenia poprawnej metodologii zbierania świadectw zaleconej
przez recenzentów naukowych dotychczas opublikowanych raportów oraz przeszkolenia w tym
zakresie.

-- 4 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Ad 6.
Centrum Lemkina zostało poddane ocenie wewnętrznej i profesor Krzysztof Ruchniewicz
przesłał do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego rekomendację zadań dla Centrum
Lemkina, która została zaakceptowana.
Ad 7.
Instytut Solidarności i Męstwa im. W Pileckiego przekazał projekt nowelizacji ustawy
o Instytucie Pileckiego do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w czerwcu br.
Obecnie trwa jego analiza. Projekt zakłada m.in. zmianę nazwy na Instytut Pileckiego,
rozszerzenie cezury czasowej działalności Instytutu na XXI w. czy zwiększenie jego zadań
o przeciwdziałanie dezinformacji w celu obrony prawdy historycznej.
Z poważaniem
z up. MINISTRA KULTURY
I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
SEKRETARZ STANU
Maciej Wróbel

-- 5 of 5 --