Interpelacja nr 11050
Interpelacja w sprawie statusu dokumentu "Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk"
Zgłaszający:
•
Adresat:
Edukacja i Szkolnictwo (55%)
Klimat, Energia i Środowisko (55%)
Sprawiedliwość i Sądy (40%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie statusu dokumentu "Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk"
Interpelacja nr 11050
do ministra klimatu i środowiska
w sprawie statusu dokumentu "Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk"
Zgłaszający: Daria Gosek-Popiołek, Katarzyna Maria Piekarska, Małgorzata Tracz, Dorota Olko, Franciszek Sterczewski, Joanna Wicha, Anita Kucharska-Dziedzic
Data wpływu: 17-07-2025
Szanowna Pani Ministro,
w roku 2011 w ramach projektu „Opracowanie krajowych strategii gospodarowania wybranymi gatunkami zagrożonymi lub konfliktowymi”, koordynowanego przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, grupa naukowców i naukowczyń (Nuria Selva, Tomasz Zwijacz-Kozica, Agnieszka Sergiel, Agnieszka Olszańska, Filip Zięba) opracowali „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk”. Projekt został dofinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko oraz był współfinansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Był to pierwszy - i zgodnie z naszą wiedzą - dotąd jedyny całościowy dokument w Polsce zawierający wytyczne dla ochrony niedźwiedzia brunatnego w Polsce. Jego autorzy i autorki zadbali o to, by opierał się na aktualnej wiedzy naukowej, uwzględniał ratyfikowane przez Polskę międzynarodowe dokumenty, takie jak: konwencje międzynarodowe, plany, rekomendacje i zalecenia związane z ochroną niedźwiedzia, a także by był dostosowany do polskiego prawodawstwa.
Ostatnie wydarzenia: wniosek gminy Cisna o wydanie zgody na odstrzał trzech osobników tego gatunku, zgoda GDOŚ, następnie pomysł MKiŚ o „relokacji” trzech niedźwiedzi na teren Tatrzańskiego Parku Narodowego, pokazują jak bardzo chaotyczne i nieprzemyślane jest zarządzanie populacją niedźwiedzia brunatnego w Polsce, jak bardzo brakuje tego typu dokumentu i jak ważne jest wdrożenie jego założeń dla pełniejszej ochrony tego gatunku, zwłaszcza że samorządowcy z kolejnych bieszczadzkich gmin zapowiadają składanie wniosków o odstrzał i domagają się działań MKiŚ dotyczących populacji niedźwiedzi w Bieszczadach.
W związku z powyższym uprzejmie prosimy o odpowiedź na pytania:
1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska zna dokument „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk”?
2. Czy MKiŚ planuje przyjęcie (po niezbędnej aktualizacji) tego dokumentu i wdrożenie nowoczesnych i opartych na podstawach naukowych metod zarządzania populacją proponowanych przez autorów i autorki tego programu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac nad tym dokumentem?
3. Czy jeśli odpowiedź na powyższe pytanie jest negatywna - czy MKiŚ planuje opracowanie alternatywnego wobec „Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Planu ochrony warunkującego utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk” dokumentu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac?
Z wyrazami szacunku
Interpelacja nr 11050
do ministra klimatu i środowiska
w sprawie statusu dokumentu "Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk"
Zgłaszający: Daria Gosek-Popiołek, Katarzyna Maria Piekarska, Małgorzata Tracz, Dorota Olko, Franciszek Sterczewski, Joanna Wicha, Anita Kucharska-Dziedzic
Data wpływu: 17-07-2025
Szanowna Pani Ministro,
w roku 2011 w ramach projektu „Opracowanie krajowych strategii gospodarowania wybranymi gatunkami zagrożonymi lub konfliktowymi”, koordynowanego przez Szkołę Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, grupa naukowców i naukowczyń (Nuria Selva, Tomasz Zwijacz-Kozica, Agnieszka Sergiel, Agnieszka Olszańska, Filip Zięba) opracowali „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk”. Projekt został dofinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko oraz był współfinansowany ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
Był to pierwszy - i zgodnie z naszą wiedzą - dotąd jedyny całościowy dokument w Polsce zawierający wytyczne dla ochrony niedźwiedzia brunatnego w Polsce. Jego autorzy i autorki zadbali o to, by opierał się na aktualnej wiedzy naukowej, uwzględniał ratyfikowane przez Polskę międzynarodowe dokumenty, takie jak: konwencje międzynarodowe, plany, rekomendacje i zalecenia związane z ochroną niedźwiedzia, a także by był dostosowany do polskiego prawodawstwa.
Ostatnie wydarzenia: wniosek gminy Cisna o wydanie zgody na odstrzał trzech osobników tego gatunku, zgoda GDOŚ, następnie pomysł MKiŚ o „relokacji” trzech niedźwiedzi na teren Tatrzańskiego Parku Narodowego, pokazują jak bardzo chaotyczne i nieprzemyślane jest zarządzanie populacją niedźwiedzia brunatnego w Polsce, jak bardzo brakuje tego typu dokumentu i jak ważne jest wdrożenie jego założeń dla pełniejszej ochrony tego gatunku, zwłaszcza że samorządowcy z kolejnych bieszczadzkich gmin zapowiadają składanie wniosków o odstrzał i domagają się działań MKiŚ dotyczących populacji niedźwiedzi w Bieszczadach.
W związku z powyższym uprzejmie prosimy o odpowiedź na pytania:
1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska zna dokument „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk”?
2. Czy MKiŚ planuje przyjęcie (po niezbędnej aktualizacji) tego dokumentu i wdrożenie nowoczesnych i opartych na podstawach naukowych metod zarządzania populacją proponowanych przez autorów i autorki tego programu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac nad tym dokumentem?
3. Czy jeśli odpowiedź na powyższe pytanie jest negatywna - czy MKiŚ planuje opracowanie alternatywnego wobec „Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Planu ochrony warunkującego utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk” dokumentu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac?
Z wyrazami szacunku
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Mikołaj Dorożała
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
25%
Konkretność
75%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
3
Odpowiedź na punkty
✓ Tak (Ad 1, Pkt...)
Gęstość faktów
1.9 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (3)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
12130 znaków
Telefon: (+48) 22 369 29 00 ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa
info@klimat.gov.pl Ministerstwo Klimatu i Środowiska
www.gov.pl/klimat
Działamy zgodnie z EMAS - zarządzając instytucją, dbamy o środowisko
DOP-WŚ.050.53.2025.1.DT
3911101.15711135.12638298
Warszawa, 04-08-2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację Posłanki Darii Gosek-Popiołek oraz grupy Posłów w sprawie
statusu dokumentu „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan
ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk",
K10INT11050 – proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Na wstępie należy zaznaczyć, że duże drapieżniki, do których zalicza się niedźwiedzie
brunatne, odgrywają ważną rolę w ekosystemach, dlatego zasługują na szczególną uwagę
i ochronę. Stojąc na szczycie łańcucha pokarmowego, wpływają na stabilność całego
ekosystemu i liczebność populacji innych gatunków. Dodatkowo jako zwierzęta zależne
od dużych i zróżnicowanych obszarów naturalnych, niedźwiedzie swoją obecnością
wskazują i potwierdzają różnorodność biologiczną danego terenu.
Zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 o ochronie przyrody1 oraz Rozporządzeniem
Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt2
niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce,
wymagającym ochrony czynnej. Dodatkowo, w okresie od 1 listopada do 30 kwietnia,
wymagane jest tworzenie stref ochronnych o promieniu 500 metrów wokół gawr.
Na mocy obowiązujących przepisów zabronione jest umyślne zabijanie niedźwiedzi.
Niedozwolone jest też ich okaleczanie, chwytanie, przetrzymywanie, niszczenie legowisk,
jak również umyślne płoszenie oraz niepokojenie.
Objęcie ochroną niedźwiedzia zarówno na poziomie całego kraju, jak i na poziomie Unii
Europejskiej, ukierunkowane było na zwiększenie liczebności i zasięgu gatunku. Odbudowa
populacji dużych drapieżników połączona z rozwojem cywilizacji ludzkiej zwiększa jednak
potencjał do konfliktów, co stanowi poważne wyzwanie w koegzystencji ludzi i dzikiej
przyrody.
Nie negując potencjalnego zagrożenia dla ludzi ze strony niedźwiedzi - należy podkreślić,
że aktualnie obowiązujące przepisy przewidują możliwość podjęcia działań
przeciwdziałających zagrożeniu powodowanemu przez te zwierzęta.
1 Dz.U. z 2024 r. poz. 1478, z późn. zm.
2 Dz.U. z 2022 r. poz. 2380
-- 1 of 5 --
2
Zgodnie z przepisami ustawy o ochronie przyrody możliwe jest uzyskanie zezwolenia
na odstępstwo od zakazów wobec osobników niedźwiedzia– np. na umyślne płoszenie,
umyślne przemieszczanie z miejsc regularnego przebywania w inne miejsce, czy zabijanie.
Zezwolenia wydawane są przez właściwego miejscowo regionalnego dyrektora ochrony
środowiska (w zakresie umyślnego płoszenia i przemieszczania), Generalnego Dyrektora
Ochrony Środowiska (w zakresie umyślnego zabijania) oraz Ministra Klimatu i Środowiska
(w przypadku, gdy czynności mają być wykonane na terenie parku narodowego). W tym
miejscu należy zaznaczyć, że decyzja zezwalająca na odstrzał, w myśl Dyrektywy
Siedliskowej, może być wydana wyłącznie, gdy zostaną spełnione łącznie następujące
przesłanki: nie ma zadowalającej alternatywy; odstępstwo nie jest szkodliwe dla zachowania
populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony; jest to niezbędne w celu
ograniczenia poważnych szkód gospodarczych; jest to niezbędne dla interesu zdrowia
i bezpieczeństwa publicznego. W przypadku, gdy zagrożenie jest udokumentowane oraz
gdy spełnione są wszystkie przesłanki niezbędne do wydania zezwolenia - nie ma
przeciwskazań, aby je uzyskać. Co istotne, w przypadku, gdy któryś z osobników zaczyna
nagle wykazywać nienaturalne, zagrażające bezpieczeństwu zachowanie, świadczące
o chorobie lub zaburzeniach behawioralnych, a wniosek obiektywnie nie może być
załatwiony w formie pisemnej, zainteresowany podmiot może uzyskać decyzję ustną, po
rozpatrzeniu wniosku złożonego drogą telefoniczną. W tym celu należy skontaktować się
telefonicznie z Generalną Dyrekcją Ochrony Środowiska pod numerami podanymi na
stronie internetowej urzędu. Z uwagi na priorytetowe traktowanie bezpieczeństwa
powszechnego, sprawy takie są rozpatrywane bez zbędnej zwłoki.
Resort środowiska na bieżąco udziela odpowiedzi na zapytania i sygnały obywatelskie
dotyczące sytuacji konfliktowych pomiędzy człowiekiem a dziko żyjącymi zwierzętami
prawnie chronionymi. Wszystkie niebezpieczne zdarzenia z udziałem dużych drapieżników
są priorytetowo traktowane przez właściwe organy, a w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia
ludzi podejmowane są natychmiastowe i zdecydowane działania, zgodne z obowiązującymi
przepisami. Każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie i podlega wszechstronnej
ocenie tak, by eliminowane czy płoszone były jedynie osobniki stwarzające rzeczywiste
zagrożenie, przy jednoczesnym uwzględnieniu aspektu bezpieczeństwa publicznego.
Reasumując, należy podkreślić, że Ministerstwo Klimatu i Środowiska popiera wszelkie
działania mające na celu udaną koegzystencje ludzi z dzikimi zwierzętami. Obowiązujące
przepisy w ocenie tutejszego resortu umożliwiają w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia ludzi
podjęcie natychmiastowych i zdecydowanych działań w granicach dopuszczonych
obowiązującymi przepisami krajowymi i unijnymi. Przy czym dobór tych działań opiera
się każdorazowo na zindywidualizowanej ocenie.
W kontekście działań o charakterze systemowym, odnosząc się do pytań zawartych
w wystąpieniu Pani Poseł uprzejmie wyjaśniam, co następuje.
Ad. 1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska zna dokument „Program ochrony
niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący
utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk?”
W prowadzonych postępowaniach organy ochrony przyrody, posługują się szeregiem
opracowań o charakterze eksperckim, a w przypadku postępowań dotyczących krajowej
populacji niedźwiedzia brunatnego także przedmiotowym dokumentem. Należy zauważyć,
-- 2 of 5 --
3
że w uzasadnieniu decyzji Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (GDOŚ)
zezwalającej Gminie Cisna na zabicie do trzech osobników niedźwiedzia brunatnego
zawarto odwołanie do publikacji, w szczególności klasyfikacji zagrożenia powodowanego
przez osobniki gatunku wchodzące do zabudowy i sugerowanych rozwiązań.
W uzasadnieniu podkreślono za autorami tego opracowania, że „w przypadku całkowitego
przyzwyczajenia się zwierzęcia do negatywnych bodźców (brak reakcji na płoszenie), brak
będzie możliwości wyeliminowania zagrożenia dla mieszkańców Gminy Cisna stwarzanego
przez wnioskowane zwierzęta. Zgodnie z ww. schematem postępowania w przypadku, gdy
analizowany osobnik niedźwiedzia nie daje się odstraszyć sytuacja kwalifikowana jest jako
bardzo groźna, wymagająca bardzo pilnej interwencji. Zalecanymi działaniami jest
intensyfikacja monitoringu oraz eliminacja zwierzęcia.”.
Ad. 2. Czy MKiŚ planuje przyjęcie (po niezbędnej aktualizacji) tego dokumentu
i wdrożenie nowoczesnych i opartych na podstawach naukowych metod
zarządzania populacją proponowanych przez autorów i autorki tego programu?
Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac nad tym
dokumentem?
Na chwilę obecną nie ma planu by nadawać przedmiotowemu opracowaniu charakter
oficjalny. Co więcej, obecnie niedźwiedź nie spełnia formalnych kryteriów, by taki program
opracować. Stopień zagrożenia wg kryteriów Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody
(IUCN) to LC – najmniejszej troski (least concern). Tymczasem programy ochrony gatunków
dedykowane są gatunkom zagrożonym wyginięciem. Tym niemniej, jak już wskazano
powyżej, wiele zawartych propozycji w projekcie programu ochrony niedźwiedzia jest
wykorzystywana zarówno w planowaniu ochrony przyrody jak również wykonywaniu
prawa w ramach prowadzonych postępowań administracyjnych. Warto zaznaczyć,
że przedmiotowe opracowanie zawiera także wskazówki kwalifikujące sytuacje
niebezpieczne z udziałem niedźwiedzi i przewidujące konieczność eliminacji
poszczególnych osobników tego gatunku. Tym samym przyjęcie programu ochrony
niedźwiedzia nie jest równoznaczne z brakiem możliwości wydawania zezwoleń
na eliminację zwierząt stwarzających zagrożenia dla życia i zdrowia ludzi.
Niezależnie od powyższego należy podkreślić, że programy ochrony zagrożonych
wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów, to dokumenty przygotowane w oparciu
o art. 57 ustawy o ochronie przyrody, zatwierdzane przez Generalnego Dyrektora Ochrony
Środowiska. Programy/strategie zarządzania gatunkami objętymi ochroną nie stanowią
źródła powszechnie obowiązującego prawa. Mogą być ewentualnie swoistymi wytycznymi
do postępowania, nie będą jednak obligować żadnego podmiotu do podejmowania
konkretnych działań.
Brak takiego programu/strategii dla konkretnego gatunku nie oznacza więc luk w jego
ochronie. Ochrona gatunkowa (i wszystkie zasady z tym związane, np. wzmiankowane
już w niniejszym piśmie zakazy na niektóre czynności i konieczność uzyskiwania
ewentualnych zezwoleń) wynika bowiem z rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie
ochrony gatunkowej zwierząt, zgodnie z którym niedźwiedź objęty jest ochroną ścisłą,
wymaga ochrony czynnej i ustalania stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego
przebywania.
-- 3 of 5 --
4
System zarządzania gatunkami objętymi ochroną gatunkową w Polsce oparty jest o system
odstępstw od zakazów obowiązujących w stosunku do gatunków objętych ochroną. System
ten pozwala na skuteczną ochronę poszczególnych gatunków, poprzez utrzymanie
ich właściwego stanu ochrony, jak i realizacji uzasadnionych działań związanych z
działalnością człowieka.
Zasady obowiązujące w polskim prawie wprost odzwierciedlają przepisy ujęte
w Dyrektywie Siedliskowej – art. 12 i 16. Trzeba także podkreślić, że sprawy dotyczące
udzielania odstępstw od zakazów w sprawie ochrony gatunkowej rozstrzygane są w drodze
decyzji administracyjnych, a więc prowadzone są w oparciu o Kodeks Postępowania
Administracyjnego. Wnioskodawcy mają więc pewność, że ich sprawy prowadzone
są skrupulatnie i wszechstronnie z zachowaniem wszelkich standardów. Oczywiście
przepisy Kodeksu zawierają także szereg wymogów względem wnioskodawców. W związku
z tym, kierunek orzekania w dużym stopniu zależny jest od szczegółowości informacji
zawartych we wnioskach, ich kompletności i reakcji wnioskodawców na wezwania organu.
Rozstrzyganie przedmiotowych kwestii w drodze decyzji administracyjnych umożliwia także
wnioskodawcom niezadowolonym z otrzymanej decyzji kierowanie środków zaskarżenia
(wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub skarga do sądu administracyjnego).
Ad. 3. Czy jeśli odpowiedź na powyższe pytanie jest negatywna - czy MKiŚ planuje
opracowanie alternatywnego wobec Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego
Ursus arctos w Polsce dokumentu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram
dalszych prac?
Trwają prace nad projektem pn. „Ochrona niedźwiedzia brunatnego poprzez
minimalizowanie sytuacji konfliktowych z jego udziałem na terenie województwa
podkarpackiego i małopolskiego”. Zakres merytoryczny obejmuje działania w czterech
głównych obszarach, które w dużej mierze pokrywają się z zapisami ww. projektu programu
ochrony niedźwiedzia:
1. Prewencja – poprawa bazy żerowej w naturalnych siedliskach niedźwiedzi oraz działania
mające na celu zmniejszenie dostępności źródeł pokarmu antropogenicznego.
2. Edukacja – skierowana do mieszkańców i turystów, mająca na celu podniesienie
świadomości i zmniejszenie ryzyka konfliktów oraz edukacja w zakresie ograniczenia
źródeł pokarmu antropogenicznego.
3. Zarządzanie konfliktem – stworzenie platformy koordynującej działania różnych
podmiotów oraz wymianę informacji i dobrych praktyk.
4. Reagowanie interwencyjne – powołanie specjalistycznej grupy odpowiedzialnej
za szybkie i skuteczne interwencje w sytuacjach konfliktowych.
Kwestie organizacyjno-finansowe pozwalają zakładać, że realizacja projektu powinna
rozpocząć się wiosną 2026 roku.
Z wyrazami szacunku
Z up. Ministra
-- 4 of 5 --
5
Mikołaj Dorożała
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Klimatu i Środowiska
/ – podpisany cyfrowo/
Do wiadomości:
- Departament Spraw Parlamentarnych w KPRM
-- 5 of 5 --
info@klimat.gov.pl Ministerstwo Klimatu i Środowiska
www.gov.pl/klimat
Działamy zgodnie z EMAS - zarządzając instytucją, dbamy o środowisko
DOP-WŚ.050.53.2025.1.DT
3911101.15711135.12638298
Warszawa, 04-08-2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację Posłanki Darii Gosek-Popiołek oraz grupy Posłów w sprawie
statusu dokumentu „Program ochrony niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan
ochrony warunkujący utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk",
K10INT11050 – proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.
Na wstępie należy zaznaczyć, że duże drapieżniki, do których zalicza się niedźwiedzie
brunatne, odgrywają ważną rolę w ekosystemach, dlatego zasługują na szczególną uwagę
i ochronę. Stojąc na szczycie łańcucha pokarmowego, wpływają na stabilność całego
ekosystemu i liczebność populacji innych gatunków. Dodatkowo jako zwierzęta zależne
od dużych i zróżnicowanych obszarów naturalnych, niedźwiedzie swoją obecnością
wskazują i potwierdzają różnorodność biologiczną danego terenu.
Zgodnie z ustawą z dnia 16 kwietnia 2004 o ochronie przyrody1 oraz Rozporządzeniem
Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt2
niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) jest gatunkiem ściśle chronionym w Polsce,
wymagającym ochrony czynnej. Dodatkowo, w okresie od 1 listopada do 30 kwietnia,
wymagane jest tworzenie stref ochronnych o promieniu 500 metrów wokół gawr.
Na mocy obowiązujących przepisów zabronione jest umyślne zabijanie niedźwiedzi.
Niedozwolone jest też ich okaleczanie, chwytanie, przetrzymywanie, niszczenie legowisk,
jak również umyślne płoszenie oraz niepokojenie.
Objęcie ochroną niedźwiedzia zarówno na poziomie całego kraju, jak i na poziomie Unii
Europejskiej, ukierunkowane było na zwiększenie liczebności i zasięgu gatunku. Odbudowa
populacji dużych drapieżników połączona z rozwojem cywilizacji ludzkiej zwiększa jednak
potencjał do konfliktów, co stanowi poważne wyzwanie w koegzystencji ludzi i dzikiej
przyrody.
Nie negując potencjalnego zagrożenia dla ludzi ze strony niedźwiedzi - należy podkreślić,
że aktualnie obowiązujące przepisy przewidują możliwość podjęcia działań
przeciwdziałających zagrożeniu powodowanemu przez te zwierzęta.
1 Dz.U. z 2024 r. poz. 1478, z późn. zm.
2 Dz.U. z 2022 r. poz. 2380
-- 1 of 5 --
2
Zgodnie z przepisami ustawy o ochronie przyrody możliwe jest uzyskanie zezwolenia
na odstępstwo od zakazów wobec osobników niedźwiedzia– np. na umyślne płoszenie,
umyślne przemieszczanie z miejsc regularnego przebywania w inne miejsce, czy zabijanie.
Zezwolenia wydawane są przez właściwego miejscowo regionalnego dyrektora ochrony
środowiska (w zakresie umyślnego płoszenia i przemieszczania), Generalnego Dyrektora
Ochrony Środowiska (w zakresie umyślnego zabijania) oraz Ministra Klimatu i Środowiska
(w przypadku, gdy czynności mają być wykonane na terenie parku narodowego). W tym
miejscu należy zaznaczyć, że decyzja zezwalająca na odstrzał, w myśl Dyrektywy
Siedliskowej, może być wydana wyłącznie, gdy zostaną spełnione łącznie następujące
przesłanki: nie ma zadowalającej alternatywy; odstępstwo nie jest szkodliwe dla zachowania
populacji danych gatunków we właściwym stanie ochrony; jest to niezbędne w celu
ograniczenia poważnych szkód gospodarczych; jest to niezbędne dla interesu zdrowia
i bezpieczeństwa publicznego. W przypadku, gdy zagrożenie jest udokumentowane oraz
gdy spełnione są wszystkie przesłanki niezbędne do wydania zezwolenia - nie ma
przeciwskazań, aby je uzyskać. Co istotne, w przypadku, gdy któryś z osobników zaczyna
nagle wykazywać nienaturalne, zagrażające bezpieczeństwu zachowanie, świadczące
o chorobie lub zaburzeniach behawioralnych, a wniosek obiektywnie nie może być
załatwiony w formie pisemnej, zainteresowany podmiot może uzyskać decyzję ustną, po
rozpatrzeniu wniosku złożonego drogą telefoniczną. W tym celu należy skontaktować się
telefonicznie z Generalną Dyrekcją Ochrony Środowiska pod numerami podanymi na
stronie internetowej urzędu. Z uwagi na priorytetowe traktowanie bezpieczeństwa
powszechnego, sprawy takie są rozpatrywane bez zbędnej zwłoki.
Resort środowiska na bieżąco udziela odpowiedzi na zapytania i sygnały obywatelskie
dotyczące sytuacji konfliktowych pomiędzy człowiekiem a dziko żyjącymi zwierzętami
prawnie chronionymi. Wszystkie niebezpieczne zdarzenia z udziałem dużych drapieżników
są priorytetowo traktowane przez właściwe organy, a w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia
ludzi podejmowane są natychmiastowe i zdecydowane działania, zgodne z obowiązującymi
przepisami. Każdy przypadek rozpatrywany jest indywidualnie i podlega wszechstronnej
ocenie tak, by eliminowane czy płoszone były jedynie osobniki stwarzające rzeczywiste
zagrożenie, przy jednoczesnym uwzględnieniu aspektu bezpieczeństwa publicznego.
Reasumując, należy podkreślić, że Ministerstwo Klimatu i Środowiska popiera wszelkie
działania mające na celu udaną koegzystencje ludzi z dzikimi zwierzętami. Obowiązujące
przepisy w ocenie tutejszego resortu umożliwiają w sytuacji zagrożenia zdrowia i życia ludzi
podjęcie natychmiastowych i zdecydowanych działań w granicach dopuszczonych
obowiązującymi przepisami krajowymi i unijnymi. Przy czym dobór tych działań opiera
się każdorazowo na zindywidualizowanej ocenie.
W kontekście działań o charakterze systemowym, odnosząc się do pytań zawartych
w wystąpieniu Pani Poseł uprzejmie wyjaśniam, co następuje.
Ad. 1. Czy Ministerstwo Klimatu i Środowiska zna dokument „Program ochrony
niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos w Polsce. Plan ochrony warunkujący
utrzymanie naturalnej populacji niedźwiedzia i jego siedlisk?”
W prowadzonych postępowaniach organy ochrony przyrody, posługują się szeregiem
opracowań o charakterze eksperckim, a w przypadku postępowań dotyczących krajowej
populacji niedźwiedzia brunatnego także przedmiotowym dokumentem. Należy zauważyć,
-- 2 of 5 --
3
że w uzasadnieniu decyzji Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska (GDOŚ)
zezwalającej Gminie Cisna na zabicie do trzech osobników niedźwiedzia brunatnego
zawarto odwołanie do publikacji, w szczególności klasyfikacji zagrożenia powodowanego
przez osobniki gatunku wchodzące do zabudowy i sugerowanych rozwiązań.
W uzasadnieniu podkreślono za autorami tego opracowania, że „w przypadku całkowitego
przyzwyczajenia się zwierzęcia do negatywnych bodźców (brak reakcji na płoszenie), brak
będzie możliwości wyeliminowania zagrożenia dla mieszkańców Gminy Cisna stwarzanego
przez wnioskowane zwierzęta. Zgodnie z ww. schematem postępowania w przypadku, gdy
analizowany osobnik niedźwiedzia nie daje się odstraszyć sytuacja kwalifikowana jest jako
bardzo groźna, wymagająca bardzo pilnej interwencji. Zalecanymi działaniami jest
intensyfikacja monitoringu oraz eliminacja zwierzęcia.”.
Ad. 2. Czy MKiŚ planuje przyjęcie (po niezbędnej aktualizacji) tego dokumentu
i wdrożenie nowoczesnych i opartych na podstawach naukowych metod
zarządzania populacją proponowanych przez autorów i autorki tego programu?
Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram dalszych prac nad tym
dokumentem?
Na chwilę obecną nie ma planu by nadawać przedmiotowemu opracowaniu charakter
oficjalny. Co więcej, obecnie niedźwiedź nie spełnia formalnych kryteriów, by taki program
opracować. Stopień zagrożenia wg kryteriów Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody
(IUCN) to LC – najmniejszej troski (least concern). Tymczasem programy ochrony gatunków
dedykowane są gatunkom zagrożonym wyginięciem. Tym niemniej, jak już wskazano
powyżej, wiele zawartych propozycji w projekcie programu ochrony niedźwiedzia jest
wykorzystywana zarówno w planowaniu ochrony przyrody jak również wykonywaniu
prawa w ramach prowadzonych postępowań administracyjnych. Warto zaznaczyć,
że przedmiotowe opracowanie zawiera także wskazówki kwalifikujące sytuacje
niebezpieczne z udziałem niedźwiedzi i przewidujące konieczność eliminacji
poszczególnych osobników tego gatunku. Tym samym przyjęcie programu ochrony
niedźwiedzia nie jest równoznaczne z brakiem możliwości wydawania zezwoleń
na eliminację zwierząt stwarzających zagrożenia dla życia i zdrowia ludzi.
Niezależnie od powyższego należy podkreślić, że programy ochrony zagrożonych
wyginięciem gatunków roślin, zwierząt i grzybów, to dokumenty przygotowane w oparciu
o art. 57 ustawy o ochronie przyrody, zatwierdzane przez Generalnego Dyrektora Ochrony
Środowiska. Programy/strategie zarządzania gatunkami objętymi ochroną nie stanowią
źródła powszechnie obowiązującego prawa. Mogą być ewentualnie swoistymi wytycznymi
do postępowania, nie będą jednak obligować żadnego podmiotu do podejmowania
konkretnych działań.
Brak takiego programu/strategii dla konkretnego gatunku nie oznacza więc luk w jego
ochronie. Ochrona gatunkowa (i wszystkie zasady z tym związane, np. wzmiankowane
już w niniejszym piśmie zakazy na niektóre czynności i konieczność uzyskiwania
ewentualnych zezwoleń) wynika bowiem z rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie
ochrony gatunkowej zwierząt, zgodnie z którym niedźwiedź objęty jest ochroną ścisłą,
wymaga ochrony czynnej i ustalania stref ochrony ostoi, miejsc rozrodu lub regularnego
przebywania.
-- 3 of 5 --
4
System zarządzania gatunkami objętymi ochroną gatunkową w Polsce oparty jest o system
odstępstw od zakazów obowiązujących w stosunku do gatunków objętych ochroną. System
ten pozwala na skuteczną ochronę poszczególnych gatunków, poprzez utrzymanie
ich właściwego stanu ochrony, jak i realizacji uzasadnionych działań związanych z
działalnością człowieka.
Zasady obowiązujące w polskim prawie wprost odzwierciedlają przepisy ujęte
w Dyrektywie Siedliskowej – art. 12 i 16. Trzeba także podkreślić, że sprawy dotyczące
udzielania odstępstw od zakazów w sprawie ochrony gatunkowej rozstrzygane są w drodze
decyzji administracyjnych, a więc prowadzone są w oparciu o Kodeks Postępowania
Administracyjnego. Wnioskodawcy mają więc pewność, że ich sprawy prowadzone
są skrupulatnie i wszechstronnie z zachowaniem wszelkich standardów. Oczywiście
przepisy Kodeksu zawierają także szereg wymogów względem wnioskodawców. W związku
z tym, kierunek orzekania w dużym stopniu zależny jest od szczegółowości informacji
zawartych we wnioskach, ich kompletności i reakcji wnioskodawców na wezwania organu.
Rozstrzyganie przedmiotowych kwestii w drodze decyzji administracyjnych umożliwia także
wnioskodawcom niezadowolonym z otrzymanej decyzji kierowanie środków zaskarżenia
(wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy lub skarga do sądu administracyjnego).
Ad. 3. Czy jeśli odpowiedź na powyższe pytanie jest negatywna - czy MKiŚ planuje
opracowanie alternatywnego wobec Programu ochrony niedźwiedzia brunatnego
Ursus arctos w Polsce dokumentu? Jeśli tak - to jak przedstawia się harmonogram
dalszych prac?
Trwają prace nad projektem pn. „Ochrona niedźwiedzia brunatnego poprzez
minimalizowanie sytuacji konfliktowych z jego udziałem na terenie województwa
podkarpackiego i małopolskiego”. Zakres merytoryczny obejmuje działania w czterech
głównych obszarach, które w dużej mierze pokrywają się z zapisami ww. projektu programu
ochrony niedźwiedzia:
1. Prewencja – poprawa bazy żerowej w naturalnych siedliskach niedźwiedzi oraz działania
mające na celu zmniejszenie dostępności źródeł pokarmu antropogenicznego.
2. Edukacja – skierowana do mieszkańców i turystów, mająca na celu podniesienie
świadomości i zmniejszenie ryzyka konfliktów oraz edukacja w zakresie ograniczenia
źródeł pokarmu antropogenicznego.
3. Zarządzanie konfliktem – stworzenie platformy koordynującej działania różnych
podmiotów oraz wymianę informacji i dobrych praktyk.
4. Reagowanie interwencyjne – powołanie specjalistycznej grupy odpowiedzialnej
za szybkie i skuteczne interwencje w sytuacjach konfliktowych.
Kwestie organizacyjno-finansowe pozwalają zakładać, że realizacja projektu powinna
rozpocząć się wiosną 2026 roku.
Z wyrazami szacunku
Z up. Ministra
-- 4 of 5 --
5
Mikołaj Dorożała
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Klimatu i Środowiska
/ – podpisany cyfrowo/
Do wiadomości:
- Departament Spraw Parlamentarnych w KPRM
-- 5 of 5 --