Odpowiedź na interpelację w sprawie likwidacji obowiązkowych prac domowych Odpowiedź na interpelację nr 1051 w sprawie likwidacji obowiązkowych prac domowych Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer Warszawa, 16-02-2024 Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na interpelację w sprawie likwidacji obowiązkowych prac domowych, uprzejmie informuję, co następuje. Projekt rozporządzenia ministra edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych przewiduje zmiany w zakresie prac domowych polegające na: niezadawaniu przez nauczycieli uczących w klasach I–III szkoły podstawowej pisemnych i praktycznych prac domowych do wykonania przez ucznia w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych; braku obowiązku wykonania przez uczniów klas IV–VIII szkoły podstawowej pisemnych i praktycznych prac domowych zadawanych przez nauczyciela do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych oraz nieocenianiu wykonania albo niewykonania tej pracy domowej przez ucznia. Zmiany dotyczące, co należy podkreślić, wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczne), proponowane w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej ilości zadań do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Sygnały i argumenty krytykujące ich nadużywanie, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można odnaleźć również w danych pochodzących z projektu PIRLS 2021 – badania kompetencji czytelniczych uczniów IV klasy szkoły podstawowej. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym pomiarze, wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 r. i 2021 r. wynika również, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że wolumen prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczął spadać. Przygotowując propozycje zmian ministerstwo analizowało również rozwiązania przyjęte w tym zakresie w innych krajach, a także wnioski z badań edukacyjnych. Ich wyniki wskazują jednoznacznie, że jeśli istnieją ograniczenia swobody zlecenia prac domowych to dotyczą one uczniów szkół podstawowych. Podejście krajów UE i Wielkiej Brytanii do zadawania prac domowych jest zróżnicowane. W wielu z nich – np. w Czechach, Danii, Hiszpanii Irlandii, Litwie i Szwecji – władze publiczne nie wprowadziły żadnych regulacji dotyczących prac domowych i kwestia ta pozostaje w gestii poszczególnych szkół i nauczycieli. W pozostałych państwach na poziomie centralnym wydano wytyczne obowiązujące w całym systemie oświaty lub w szkołach podstawowych. Przykładowo, w Anglii szkoły mają autonomię w określaniu rodzaju i ilości zadawanych prac domowych, ale Ministerstwo Edukacji opracowało wytyczne dotyczące sposobu korzystania z prac domowych. Czasami (np. w Finlandii) wytyczne takie są jednym z wielu elementów kompleksowych aktów regulujących system oświaty, w innych przypadkach (np. w Luksemburgu) stanowią osobny dokument. Szczególnym przypadkiem jest Francja, gdzie od 1956 r. funkcjonuje zakaz zadawania prac pisemnych w szkołach podstawowych do wykonania poza zajęciami, ale zadanie domowe może przybrać inną formę (na przykład czytania, zbieranie informacji, przyswojenia określonych treści). Najczęściej ograniczeniu podlega czas przeznaczany przez ucznia na wykonywanie prac domowych. W Belgii w roku 2023 wprowadzono przepisy wyznaczające dzienny limit czasu przeznaczanego przez ucznia szkoły podstawowej na wykonywanie prac domowych, na poziomie od 15-20 minut w klasie pierwszej do 30 minut w klasie szóstej. W Estonii nie zadaje się prac domowych w klasie pierwszej, a w Luksemburgu są one ograniczone do minimum w klasach 1–3. Tak dokładne regulacje stanowią jednak wyjątek. Inne kraje poprzestają na mniej sprecyzowanych rekomendacjach, by uczniowi po powrocie ze szkoły i odrobieniu pracy domowej pozostał jeszcze czas na relaks, aktywność fizyczną i kontakty z rówieśnikami. Niekiedy wytyczne stanowią, że nie powinno się zadawać prac domowych na weekend lub na okres ferii (np. Austria, Estonia). W niektórych krajach ograniczeniu podlega również treść prac domowych, na przykład w Austrii i Belgii zadania nie mogą wymagać od ucznia sięgania po pomoc rodziców lub innych osób. Z innych specyficznych regulacji można przytoczyć zobowiązanie cypryjskich nauczycieli do wzięcia pod uwagę negatywnej postawy rodziców uczniów wobec prac domowych. Harris Cooper, Jorgianne Civey Robinson i Erika Patall w artykule Does homework improve academic achievement? A synthesis of research, 1987-2003 (Review of Educational Research, 76, 1-62, 2006) po przeprowadzeniu skrupulatnego przeglądu istniejących badań edukacyjnych na ten temat doszli wniosku, że prace domowe nie przynoszą istotnego przyrostu osiągnięć w przypadku uczniów szkół podstawowych, natomiast są korzystne dla efektów kształcenia licealistów. Marte Ronning w artykule Who benefits from homework assignments? (Economics of Education Review, 30, 55-64, 2011) z 2011 r. dowodzi, że przynoszą one korzyści przede wszystkim dzieciom rodziców z wykształceniem wyższym. Można więc stwierdzić, że im młodsi uczniowie, tym pożytki z odrabiania prac domowych okazują się bardziej wątpliwe. Odnosząc się więc do pytania o czas, który przeznaczają uczniowie szkół podstawowych na odrabianie prac domowych, uprzejmie informuję, że wedle danych pochodzących z badania PISA 2022 obciążenie polskich uczniów pracami domowymi jest większe niż przeciętnie w krajach członkowskich OECD. Uczniom z naszego kraju zajmuje to średnio 1.7 godziny dziennie, podczas gdy średnia dla państw OECD wynosi 1,5 godziny. Średnia oczywiście nie mówi wszystkiego o zjawiskach, jakie ma opisywać – w Finlandii obciążenie uczniów sięga 0,8 godziny, podczas gdy w Grecji – 2 godzin (PISA 2022, Table II.B1.5.56). W raporcie międzynarodowym z badania PISA 2022 zauważono, że poświęcanie większej ilości godzin na pracę domową nie zawsze koreluje z wyższymi wynikami. Systemy edukacyjne, w których 15-letni uczniowie spędzają do dwóch godzin dziennie na pracy domowej, osiągają średnio wyższe wyniki z matematyki. W przeciwieństwie do tego w systemach, gdzie uczniowie pracują trzy godziny lub więcej, tendencja ta odwraca się, a wyniki z matematyki są średnio niższe. Mówiąc o badaniach PISA 2022 należy jednak pamiętać, że w Polsce badanie to przeprowadzone jest głównie wśród uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych. Wykorzystując badania IBE, w którym analizowano dane tych samych uczniów badanych w latach 2010-2014 od końca 3 do 6 klasy, Dolata i in. (2015) wykazali, że zarówno w matematyce, jak i języku polskim, ani częstość zadawania prac domowych, ani szacowany czas potrzebny do ich wykonania, nie są związane ze wzrostem wiedzy uczniów. W języku polskim najbardziej efektywne było zadawanie ich nie częściej niż raz w tygodniu. Według autorów wpływ częstości zadawania prac domowych na efektywność edukacyjną jest ogólnie niewielki, wyjaśniając tylko niewielką część zróżnicowania wyników uczniów. Wyniki te potwierdzają inne analizy, w tym oparte na międzynarodowych badaniach PIRLS i TIMSS. Analizy oparte na danych z 24 krajów, w tym Polski, pokazały, że ilość czasu przeznaczonego na zadania domowe przez uczniów klas 4 w szkołach podstawowych nie jest związana z osiągnięciami uczniów, niezależnie od kraju, płci czy statusu społeczno-ekonomicznego (Jerrim, 2020). Dostępne metaanalizy pokazują na ogół słaby pozytywny efekt prac domowych (d=0,2). Metaanaliza wyników 43 badań Education Endowment Foundation (EEF, 2021) pokazuje niewielki pozytywny efekt korzystania z prac domowych w szkole podstawowej i średniej – efekt jest niższy w szkołach podstawowych niż w szkołach średnich. Pozytywny wpływ pracy domowej maleje wraz ze wzrostem czasu, jaki uczniowie na nią poświęcają. Najlepsze efekty osiągane są przy umiarkowanej ilości codziennie wykonywanych prac domowych (Fernández-Alonso, José Muniz, 2022). Wyniki badań wskazują również, że ważne jest, jak praca domowa odnosi się do nauki w szkole. W najskuteczniejszych przykładach praca domowa była integralną częścią nauki, a nie tylko dodatkiem. Aby zwiększyć jej wpływ, ważne jest również, aby uczniowie otrzymywali wysokiej jakości informacje zwrotne na temat swojej pracy. Wielu autorów podkreśla, że efektywność edukacyjna korzystania z prac domowych zależy nie od ich ilości, ale jakości – efektywne są te, które mają określony cel, nawiązują do lekcji, są dopasowane do poziomu umiejętności ucznia i jego indywidualnych potrzeb. Badania pokazują także negatywne konsekwencje prac domowych. Mogą również powodować zmęczenie uczniów, zmniejszenie zainteresowania nauką, ograniczenie czasu na aktywności pozaszkolne, ale także zwiększenie nierówności edukacyjnych (zróżnicowane zasoby dostępne w domu i wsparcie uczniów przez rodziców). Odnośnie do kwestii zmiany sposobu pracy szkoły dokonywanej w trakcie roku szkolnego uprzejmie wyjaśniam, że nie jest to zmiana działająca na niekorzyść uczniów, ani taka, która istotnie dokładałaby im dodatkowych obowiązków. Przeciwnie, ma ona na celu zmniejszenie ich niepotrzebnego obciążenia. Ewentualne konsekwencje proponowanej zmiany raczej dotkną nauczycieli, którzy powinni zmodyfikować metody pracy i sposoby sprawdzania wiadomości i umiejętności uczniów. W kwestii liczby godzin spędzanych przez uczniów w szkole uprzejmie wyjaśniam, że tygodniowy wymiar obowiązkowych zajęć edukacyjnych w szkole podstawowej jest określony w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz. U. 2024 poz. 80 – t.j.). Zgodnie z powyższym tygodniowy wymiar obowiązkowych zajęć edukacyjnych w szkole podstawowej wynosi: w kl. I-III sp po 20 godz. w każdej klasie (średnio po 4 godz. dziennie), w kl. IV sp 24 godz. (średnio po 4,8 godz. dziennie), w kl. V i VI sp 25 godz. (średnio po 5 godz. dziennie), w kl. VII sp 32 godz. (średnio 6,4 godz. dziennie), w kl. VIII sp 31 godz. (średnio 6,2 godz. dziennie). Uczniowie w kl. VII i VIII biorą również udział w obowiązkowych zajęciach z zakresu doradztwa zawodowego (w wymiarze min. 10 godzin w ciągu roku szkolnego). Tygodniowy wymiar godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych może zostać zwiększony (okresowo lub przez cały rok) na wniosek dyrektora szkoły, za zgodą organu prowadzącego, maksymalnie o 3 godz. tygodniowo dla oddziału. Należy podkreślić, że ww. sytuacja nie dotyczy wszystkich szkół, a jedynie tych, w których organ prowadzący szkołę – na wniosek dyrektora – przyzna środki finansowe na realizację dodatkowych godzin. Jednocześnie informuję, że nauka w oddziale sportowym/mistrzostwa sportowego oraz oddziale dwujęzycznym wiąże się z realizacją przez uczniów zwiększonego wymiaru godzin odpowiednio zajęć sportowych albo zajęć język obcego nowożytnego. Należy podkreślić, że decyzję o rekrutacji do oddziału sportowego/mistrzostwa sportowego albo oddziału dwujęzycznego podejmuje uczeń w porozumieniu z rodzicami (prawnymi opiekunami). Należy również zauważyć, że uczniowie mogą brać udział w nieobowiązkowych zajęciach edukacyjnych, organizowanych za zgodą albo na wniosek rodziców, m.in. w zajęciach rozwijających zainteresowania i uzdolnienia, zajęciach religii/etyki. Uczestnictwo ucznia w tych zajęciach jest decyzją ucznia oraz jego rodziców (nie jest obowiązkowe). Zgodnie z art. 110 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[1] dyrektor szkoły na podstawie zatwierdzonego arkusza organizacji szkoły ustala tygodniowy rozkład zajęć określający organizację zajęć edukacyjnych z uwzględnieniem zasad ochrony zdrowia i higieny pracy. Zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach[2] dyrektor przy opracowaniu planu zajęć dydaktyczno-wychowawczych uwzględnia: równomierne obciążenie uczniów zajęciami w poszczególnych dniach tygodnia; zróżnicowanie zajęć w każdym dniu; możliwości psychofizyczne uczniów podejmowania intensywnego wysiłku umysłowego w ciągu dnia. Istotnym elementem w kwestii poruszanej przez pana posła odnośnie do czasu spędzanego przez uczniów w szkole, zwłaszcza w klasach I–III szkoły podstawowej, są zajęcia świetlicowe. Zgodnie z art. 105 ustawy – Prawo oświatowe szkoła podstawowa oraz szkoła prowadząca kształcenie specjalne jest obowiązana zapewnić zajęcia świetlicowe dla uczniów, którzy pozostają w szkole dłużej ze względu na: czas pracy rodziców – na wniosek rodziców; organizację dojazdu do szkoły lub inne okoliczności wymagające zapewnienia opieki w szkole. To właśnie zajęcia świetlicowe powodują często znaczne wydłużenie czasu pobytu dzieci w szkole po zajęciach lekcyjnych z uwagi na konieczność zapewnienia im opieki do czasu odebrania ich przez rodziców/prawnych opiekunów. Warunki funkcjonowania świetlicy, w tym czas trwania zajęć lub realizacji form rozwojowego spędzania przez uczniów czasu, określa statut szkoły[3]. Oznacza to, że szczegółowe rozstrzygnięcia na temat godzin, w których dzieci mają możliwość pobytu na świetlicy, są uregulowane na poziomie danej szkoły. Z upoważnienia Ministra Edukacji Katarzyna Lubnauer Sekretarz Stanu [1] Dz. U. 2023 poz. 900 z późn. zm. [2] Dz. U. 2020 poz. 1604. [3] Art. 98 ust. 1 pkt 25 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe.