Odpowiedź na interpelację w sprawie tymczasowego pomnika w Berlinie upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej Odpowiedź na interpelację nr 10421 w sprawie tymczasowego pomnika w Berlinie upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski Warszawa, 22-07-2025 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację nr 10421 Pana Posła Marcina Gwoździa i innych Państwa Posłów w sprawie tymczasowego pomnika w Berlinie upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej, uprzejmie informuję, co następuje. Ad 1. O upamiętnienie polskich ofiar II wojny światowej w centrum Berlina w formie pomnika od lat zabiegało wiele osób z Polski, w tym Profesor Władysław Bartoszewski. Na przestrzeni lat był to temat wielu rozmów przedstawicieli strony polskiej i niemieckiej. W czerwcu 2024 roku Rząd RFN przyjął koncepcję tzw. Domu Niemiecko - Polskiego, zakładającą powstanie części upamiętniającej polskie ofiary II wojny światowej (pomnik) oraz budynku z częścią wystawienniczą i konferencyjną. Przedterminowe rozwiązanie Bundestagu spowodowało jednak, że planowana na grudzień 2024 r. debata na ten temat została zdjęta z agendy i proces decyzyjny został odłożony na czas nieokreślony. Niezależnie od działań strony rządowej pojawiały się od kilku lat prywatne inicjatywy środowisk polsko-niemieckich skupionych wokół niemieckiego Instytutu Spraw Polskich domagających się ustanowienia w prominentnym miejscu w Berlinie pomnika poświęconego polskim ofiarom II wojny światowej. Wskazywały one na utrzymującą się w Niemczech niewiedzę nt. charakteru niemieckiej okupacji Polski i cierpienia polskiego społeczeństwa. Ich aktywność w zakresie ustanowienia na terenie po Operze Krolla w centrum Berlina miejsca upamiętniającego polskie ofiary wojny uzyskała na początku br. poparcie władz miasta. Ustanowienie tymczasowego pomnika zostało wsparte uchwałą parlamentu Berlina, przyjętą głosami wszystkich frakcji. W tej sytuacji, mając świadomość wagi zbliżającej się 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej, Ambasadzie RP w Berlinie udało się skłonić stronę niemiecką (inicjatorzy powstania pomnika, władze Berlina) do podjęcia pilnych działań i przełamania wieloletniego impasu w kwestii powstania w centrum niemieckiej stolicy miejsca pamięci poświęconego polskim ofiarom II wojny światowej. Kształt i charakter tymczasowego miejsca pamięci / pomnika był przedmiotem uzgodnień w gronie inicjatorów projektu. Ze względu na społeczny charakter inicjatywy kwestia powstania tymczasowego miejsca pamięci / pomnika nie była przedmiotem ustaleń na szczeblu rządowym. Działania strony polskiej były podejmowane przy założeniu, że horyzont prac (legislacyjnych, koncepcyjno - programowych, implementacyjnych) nad docelowym miejscem pamięci/pomnikiem nie jest zdefiniowany, a wszelkie jego parametry, w tym szczególnie lokalizacja powinna być przesądzona możliwie szybko i uwzględniać wrażliwość strony polskiej oraz historyczną odpowiedzialność strony niemieckiej. Należy odnotować, że kwestie te były przedmiotem szczegółowych wyjaśnień w dniu 1 kwietnia br. podczas spotkania kierownika Ambasady RP w Berlinie Jana Tombińskiego z prezydium Polsko-Niemieckiej Grupy Parlamentarnej. Ad 2. Dyskusja nad ustanowieniem w Berlinie miejsca pamięci/pomnika poświęconego polskim ofiarom II wojny światowej toczy się na dwóch poziomach: społecznym i rządowym. Realizacją społecznej inicjatywy jest ustanowienie w Berlina tymczasowego miejsca pamięci. Jego zasadniczym celem ma być „zamknięcie wieloletniej luki w niemieckiej kulturze pamięci” dotyczącej polskich ofiar. Ze względu na społeczny charakter inicjatywy dyskusja na temat tymczasowego projektu nie toczyła się na poziomie rządowym, lecz była elementem uzgodnień podejmowanych przez Ambasadę RP w Berlinie ze środowiskami inicjatorów i władz Berlina. Działo się to za aprobatą kierownictwa Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, które od lat wspierają pomysł ustanowienia w Berlinie miejsca pamięci / pomnika poświęconego polskim ofiarom II wojny światowej. W swoim przekazie władze polskie kładły nacisk na to, aby upamiętnienie - mimo tymczasowego charakteru - było godne oraz aby odwiedzający to miejsce mieli możliwość zapoznania się z tłem historycznym. W efekcie obok pomnika stanęły tablice informacyjne przedstawiające genezę tego miejsca i kontekst historyczny. W odniesieniu do dalszych działań informuję, że najważniejszym celem strony polskiej pozostaje obecnie wskazywanie stronie niemieckiej na konieczność szybkiego podjęcia tematu przez nowy skład Bundestagu i przyspieszenia prac nad docelowym pomnikiem. Zobowiązanie to zostało potwierdzone przez nowy rząd RFN, który wskazał na wolę uhonorowania cierpienia Polaków w okresie III Rzeszy Niemieckiej. Stosowny zapis w tej materii znajduje się w umowie koalicyjnej CDU/CSU oraz SPD, a także w jednoznacznych wypowiedziach nowego kanclerza Niemiec Friedricha Merza podczas jego wizyty w Warszawie w dniu 7 maja 2025 r. Projekt tzw. Domu Niemiecko-Polskiego, którego częścią ma być pomnik, stanowi inicjatywę rządu federalnego. Będzie ona realizowana i finansowana w całości przy udziale niemieckich środków i niemieckich podmiotów. Należy podkreślić, że wbrew swojej nazwie Dom Niemiecko-Polski nie jest wspólnym projektem polsko-niemieckim. Jego kształt będzie dopiero przedmiotem konkretnych decyzji Bundestagu. Ze względu na bardzo wstępny stan prac parlamentarnych nad tą inicjatywą, nie zapadły w tej sprawie żadne konkretne uzgodnienia. Nie oznacza to jednak, że stronie niemieckiej nie są przekazywane polskie oczekiwania w tym zakresie – temat jest podejmowany w trakcie spotkań na różnych szczeblach, zwracamy uwagę na duże znaczenie kwestii upamiętnienia polskich ofiar w Niemczech oraz konieczność dużo szerszego uwzględniania tej tematyki w procesie edukacji. Ad 3. i 4. Jak już wspomniano powyżej, Polska zgłaszała i w razie potrzeby będzie zgłaszała w przyszłości postulaty dotyczące kształtu, treści inskrypcji oraz lokalizacji pomnika. Muszą one odpowiadać prawdzie historycznej oraz posiadać walor edukacyjny. Miejsce to powinno być miejscem pamięci oraz przestrogą dla przyszłych pokoleń. Odsłonięcie tymczasowego pomnika w dniu 16 czerwca 2025 r. w miejscu, gdzie przed II wojną światową znajdowała się Opera Krolla, to pierwszy, bardzo ważny etap procesu ustanowienia docelowego monumentu. Rząd RP stoi na stanowisku, że docelowy pomnik powinien powstać w tej samej lokalizacji, która dla zarówno dla Polaków i dla Niemców ma duże znaczenie historyczne. Bowiem właśnie w Operze Krolla we wrześniu 1939 r. Adolf Hitler ogłosił rozpoczęcie wojny przeciwko Polsce. Ad 5. Podczas uroczystości odsłonięcia tymczasowego pomnika upamiętniającego polskie ofiary II wojny światowej w Berlinie w dniu 16 czerwca br. Rząd RP reprezentowała Hanna Wróblewska, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ze strony polskiej głos zabrał również Marek Krząkała, Poseł na Sejm RP i Przewodniczący Polsko-Niemieckiej Grupy Parlamentarnej. Gospodarzami byli przedstawiciele niemieckich instytucji, które odpowiadają za ten projekt, m.in.: prof. Peter Oliver Loew, Dyrektor Niemieckiego Instytutu Polskiego, Kai Wegner, Rządzący Burmistrz Berlina oraz Wolfram Weimer, Minister Stanu, Pełnomocnik Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów. Stosowne komunikaty i relacje ukazały się na stronach internetowych oraz w mediach społecznościowych Ambasady RP w Berlinie, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Ad 6. Odsłonięcie tymczasowego pomnika poświęconego pamięci polskich ofiar niemieckiej okupacji i terroru w Polsce w okresie II wojny światowej to ważne wydarzenie z punktu widzenia europejskiej, polskiej i niemieckiej świadomości historycznej. Dotychczas na mapie Berlina brakowało miejsca upamiętniającego polskich obywateli - ofiar hitlerowskiej III Rzeszy. Jest to pierwszy tego rodzaju obiekt w Berlinie. Jak już wspomniano powyżej, to ważny i długo oczekiwany, ale nie ostatni krok na drodze do powstania docelowego pomnika. Należy to traktować jako wstęp do właściwego upamiętnienia cierpień Polaków w czasie II wojny światowej oraz wyraz gotowości do podejmowania tych kwestii w dialogu z Polską. Odnotowujemy deklarację rządu federalnego i niemieckich polityków o woli stworzenia docelowego pomnika. Będziemy zabiegać o nadanie temu priorytetowego znaczenia. Powstanie docelowego pomnika powinno nastąpić wkrótce. Oczekujemy, że Bundestag pilnie zajmie się tą kwestią, szczególnie pamiętając o odchodzącym pokoleniu ostatnich świadków historii - żyjących jeszcze polskich ofiarach zbrodni III Rzeszy. Ad 7. Ani Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej, ani instytucje podległe nie poniosły żadnych kosztów związanych z powstaniem, instalacją, organizacją, promocją bądź utrzymaniem tymczasowego pomnika w Berlinie. Jak wspomniano powyżej, jest to projekt, za który odpowiedzialność ponosi Republika Federalna Niemiec, co oznacza także przejęcie pełnego finansowania. Kwestie historyczne są i pozostaną dla Rządu RP ważnym elementem dialogu dwustronnego z Niemcami. Pamiętając o polskich ofiarach zbrodni nazistowskich Niemiec i oczekując ze strony Niemiec zadośćuczynienia za historyczne krzywdy liczymy, że odsłonięcie tymczasowego pomnika otwiera nowy etap współpracy między naszymi państwami oraz społeczeństwami. Z wyrazami szacunku z up. Władysław Teofil Bartoszewski Sekretarz Stanu