tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.286.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 10247 Pana Posła Tadeusza Tomaszewskiego, w sprawie
likwidacji emerytur groszowych, proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
W aktualnym, zreformowanym systemie emerytalnym wysokość emerytury jest uzależniona
od kwoty składek zewidencjowanych na indywidualnym koncie, wysokości kapitału
początkowego dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniom przed 1 stycznia 1999 r.
oraz średniego dalszego trwania życia ustalonego dla osób w określonym wieku. Formuła ta
zapewnia odzwierciedlenie w wysokości świadczenia rozmiaru aktywności ekonomicznej
ubezpieczonego (czasu jej trwania, wysokości uzyskiwanych z niej przychodów). Z kolei
nabycie prawa do emerytury jest obecnie powiązane z osiągnięciem powszechnego wieku
emerytalnego, odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne oraz – co do zasady –
z zakończeniem aktywności zawodowej przez osobę ubezpieczoną. Oznacza to, że osoby,
które nigdy nie podlegały ubezpieczeniom społecznym, nie są uprawnione do emerytury,
a te, które pracowały krótko lub osiągały bardzo niskie przychody z pracy, nabywają prawo
do emerytury w wysokości niewielkiej, proporcjonalnej do rozmiaru swojej aktywności
ekonomicznej. Konsekwencją krótkiego okresu opłacania składek na ubezpieczenia
emerytalne jest bardzo niska wysokość emerytury. Prowadzi to do powstawania zjawiska
tzw. emerytur groszowych.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dostrzega problem
emerytur groszowych. Kwestia ta jest traktowana bardzo poważnie, czego dowodzi
chociażby fakt zorganizowania w Ministerstwie 26 listopada 2024 r. konferencji eksperckiej,
poświęconej w całości temu problemowi. Podczas tego wydarzenia omówione zostały
zarówno przyczyny powstawania zjawiska tzw. emerytur groszowych, jak również
konsekwencje dla świadczeniobiorców z krótkim stażem ubezpieczeniowym, a także dla
systemu emerytalnego funkcjonującego w Polsce.
Prelegenci podkreślali, że do głównych przyczyn powstania omawianego zjawiska należy
zaliczyć m.in. trudności w znalezieniu pracy, szczególnie dotkliwe w okresie transformacji
ustrojowej z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. oraz początku XXI
wieku i pogłębione peryferyjnością miejsca zamieszkania oraz wykluczeniem
komunikacyjnym, utrudniającym dostęp do większych ośrodków miejskich. Duże znaczenie
miała ponadto sytuacja na lokalnych rynkach pracy, skutkująca podejmowaniem pracy na
czarno, na postawie umów cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń
społecznych, czy przyjmowaniem ofert pracy za granicą, w ramach istniejących formalnie
i nieformalnie sieci migracyjnych, warunkujących pracę poza Polską.
Niespełnianie warunków ustawowych prawa do emerytury wskutek szczególnych
okoliczności może zachodzić m.in. w przypadku długotrwałego, niezawinionego
pozostawania bez pracy na obszarze o bardzo wysokim bezrobociu. Uwarunkowania te
spowodowały, że wśród pobierających emeryturę z ZUS szczególnie wysoki udział tzw.

-- 1 of 3 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
emerytów groszowych dotyczy m.in. powiatów suwalskiego czy ostrołęckiego. Inne
przyczyny mogą wynikać z tradycyjnego postrzegania ról rodzinnych i związanego z tym
podziału obowiązków między partnerami, niepodejmowania pracy przez osoby zajmujące się
dziećmi czy osobami potrzebującymi, a także pozostawanie na utrzymaniu członków rodziny
lub utrzymywanie się z posiadanego z majątku.
Przyczyny powstawania zjawiska emerytur groszowych mają niejednorodny charakter –
w niektórych przypadkach są rezultatem wyborów podejmowanych przez
świadczeniobiorców w czasie ich aktywności zawodowej, w innych konsekwencją
uwarunkowań rynku pracy czasu transformacji systemowej. Zjawisko to jest również
konsekwencją przyjęcia założenia, że każdy ubezpieczony w nowym systemie emerytalnym,
po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, jest uprawniony do emerytury,
niezależnie od jej wysokości, przy czym emeryturę minimalną nabywają osoby, które
odpowiednio długo objęte były systemem ubezpieczeń społecznych, a więc legitymują się,
odpowiednio, co najmniej 20-letnim oraz 25-letnim okresem składkowym i nieskładkowym
dla kobiet i mężczyzn, przy czym okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze
nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Pozostałe osoby nabywają
uprawnienia do emerytury w wysokości adekwatnej do kwoty zgromadzonych środków
i wieku przejścia na emeryturę.
Przyjęcie takich rozwiązań nie powoduje zagrożenia dla systemu emerytalnego, oznacza
jednak, że wysokość świadczeń wypłacanych z systemu emerytalnego może być silnie
zróżnicowana, przy czym osoby incydentalnie związane z systemem ubezpieczeń
społecznych stają się uprawnione do emerytury w wysokości mocno odbiegającej od tej,
która właściwa jest emeryturze minimalnej. Zjawisko to wynika z przyjętej formuły
emerytalnej. Przyjęcie innego rozwiązania, związanego z wprowadzeniem minimalnych
okresów ubezpieczenia, oznaczałoby, że osoby, które nie spełniły takiego warunku, nie
nabyłyby prawa do emerytury w jakiejkolwiek wysokości. Podejmując działania w tym
zakresie należy zatem zważyć ewentualne korzyści i straty po stronie ubezpieczonego.
Powstanie zjawiska tzw. emerytur groszowych zwiększa liczbę osób o bardzo niskich
świadczeniach oraz powoduje obniżenie prezentowanych przez ZUS średnich wartości
emerytur. Z drugiej jednak strony zwiększenie liczby osób uzyskujących jakiekolwiek
świadczenie emerytalne należy ocenić pozytywnie, z zastrzeżeniem, że tzw. emerytury
groszowe nie spełniają podstawowego celu zabezpieczenia emerytalnego, jakim jest
zapewnienie środków finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb osób, które ze
względu na wiek nie mogą kontynuować pracy. Niemniej, dzięki powiązaniu nabycia prawa
do emerytury wyłącznie z osiągnięciem wieku emerytalnego i odprowadzeniem choćby
jednej składki na ubezpieczenie emerytalne, osoby, które pobierają tzw. emerytury
groszowe mają zagwarantowane prawo do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze
środków publicznych, prawo do tzw. 13-stej i 14-stej emerytury oraz do dodatku
pielęgnacyjnego, a członkowie ich rodzin – w sytuacji ich śmierci – mogą nabyć prawo do
renty rodzinnej po zmarłym (przy czym, pomimo pobierania przez niego tzw. emerytury
groszowej, renta rodzinna jest podwyższana z urzędu do wysokości renty rodzinnej w kwocie
najniższej, która od marca 2025 r. wynosi 1878,91 zł.) oraz prawo do zasiłku pogrzebowego
po jego śmierci.
Należy przy tym pamiętać, że osoby, które nigdy nie pracowały, a osiągnęły powszechny wiek
emerytalny, mogą korzystać z ochrony pozaubezpieczeniowej. Do jej instrumentów należą
świadczenia z systemu pomocy społecznej, ale też, przykładowo, rodzicielskie świadczenie
uzupełniające, przewidziane w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu

-- 2 of 3 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
uzupełniającym. Jest to specjalne świadczenie nieskładkowe, przysługujące w szczególności
matkom, które urodziły i wychowały co najmniej czwórkę dzieci, a nie nabyły prawa do
emerytury w wysokości co najmniej emerytury minimalnej. Rodzicielskie świadczenie
uzupełniające nie jest jednak emeryturą ani dodatkiem do emerytury i w sensie
konstrukcyjnym nie należy do systemu emerytalnego. Ma ono też wyjątkowy charakter i jest
pobierane przez stosunkowo nielicznych świadczeniobiorców.
Uwzględniając możliwość zaistnienia sytuacji szczególnych, ustawą o emeryturach i rentach
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uregulowano również kwestię przyznawania
świadczeń emerytalno-rentowych w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Prezes Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku ubezpieczonym oraz pozostałym
po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają
ustawowych warunków wymaganych do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie
zwykłym, a nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy
lub działalności objętej ubezpieczeniem i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie któregokolwiek z nich
wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis ten może jednak
mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy wskutek szczególnych okoliczności
nie zostały spełnione warunki wymagane do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Rozpatrzenie prawa do świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić po ostatecznym
rozstrzygnięciu kwestii dotyczącej uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Należy też
zauważyć, że niespełnienie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do
emerytury, do którego może, w świetle niektórych orzeczeń sądów administracyjnych,
dochodzić w przypadku długotrwałego i niezawinionego pozostawania bez pracy na
obszarze o bardzo wysokim bezrobociu, powoduje, że gdy wnioskodawca upatruje źródła
dotyczących go szczególnych okoliczności w sytuacji panującej na rynku pracy i związanej
z bezrobociem, organ orzekający musi poczynić ustalenia w tym zakresie, oceniając najpierw
globalnie sytuację na rynku pracy, a potem odnosząc te ustalenia do grupy zawodowej,
z której wywodzi się ubezpieczony, a także do regionu, w którym zamieszkuje (por. wyr. WSA
w Warszawie z 4.12.2009 r., II SA/WA 1338/09).
Szczególnie problematyczna wydaje się w omawianym kontekście sytuacja osób, które nie
nabywają prawa do emerytury minimalnej, ponieważ ich aktywność zawodowa przypadała
na czasy transformacji systemowej, kiedy ze względu na uwarunkowania gospodarcze
i wysokie bezrobocie masowym zjawiskiem było podejmowanie pracy na czarno, na
podstawie umów cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń społecznych czy
pracy w krajach, z którymi polska nie podpisała odpowiednich umów. Sytuacja tej grupy
i możliwe drogi rozwiązania jej problemów są przedmiotem prowadzonych w Ministerstwie
Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej prac i analiz.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/

-- 3 of 3 --