Interpelacja w sprawie skutków społeczno-gospodarczych utworzenia Sobiborskiego Parku Narodowego

Interpelacja nr 10244

do ministra klimatu i środowiska

w sprawie skutków społeczno-gospodarczych utworzenia Sobiborskiego Parku Narodowego

Zgłaszający: Jarosław Sachajko

Data wpływu: 10-06-2025

Szanowna Pani Minister,

w związku z planami utworzenia Sobiborskiego Parku Narodowego, obejmującego gminy Wola Uhruska, Hańsk oraz miasto i gminę Włodawa, wyrażam głębokie zaniepokojenie sytuacją społeczno-ekonomiczną mieszkańców tych terenów. Docierają do mnie głosy o poważnych obawach związanych z utratą miejsc pracy w Nadleśnictwie Sobibór, ograniczeniami w prowadzeniu działalności rolniczej i gospodarczej, a także brakiem rzetelnej informacji ze strony władz państwowych. W szczególności wójtowie, radni oraz mieszkańcy gmin domagają się przejrzystości w zakresie jego wpływu na codzienne funkcjonowanie społeczności lokalnych oraz rzeczywistego dostępu do środków rekompensacyjnych.

Z dokumentu pt. „Sobiborski Park Narodowy. Koncepcja granic i stref ochrony” wynika, że łączna powierzchnia projektowanego parku to 29 051 ha, z czego 543 ha przewidziane są pod ścisłą ochronę. Na obszarze tym mają obowiązywać trzy strefy ochronne: ścisła, czynna i krajobrazowa. Ich wprowadzenie wiąże się z licznymi restrykcjami: zakazami wjazdu, ograniczeniami rolnictwa i leśnictwa, a także ograniczeniem możliwości inwestycyjnych i infrastrukturalnych. Szczególnie dotkliwe może to być dla gmin przygranicznych o wysokim bezrobociu i niskich dochodach własnych.

Zgodnie z nowelizacją ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, wprowadzoną w 2024 roku i obowiązującą od 2025 roku, gminy i powiaty, na których terenie znajdują się parki narodowe, otrzymają subwencję ekologiczną w wysokości 620 zł za hektar rocznie (subwencja ekologiczna dla samorządów). Łącznie na wszystkie samorządy w Polsce przeznaczono 1,47 mld zł rocznie, z czego 1,1 mld zł trafi do gmin, 245 mln zł do powiatów, 124 mln zł do województw, a 13,5 mln zł do miast na prawach powiatu. Dla regionu Sobiboru, obejmującego gminy takie jak Włodawa, Hańsk i Wola Uhruska, oznacza to potencjalnie napływ środków finansowych, zależny od powierzchni parku.

Historia finansowania parków narodowych wskazuje na niestabilność budżetową. Na przykład, w 2020 roku Białowieski PN otrzymał tylko 12 mln zł z obiecanych 18 mln zł, a Tatrzański PN stracił 40% budżetu z powodu cięć związanych z pandemią (finansowanie parków narodowych). To budzi obawy, czy SPN będzie miał zapewnione stabilne finansowanie.

Jednak kluczową kwestią jest przeznaczenie tych środków. Zgodnie z informacjami mieszkańców, opartymi na art. 90a ustawy o ochronie przyrody, subwencja ekologiczna może być wykorzystana wyłącznie na cele związane z ochroną przyrody, co wyklucza jej użycie na inne potrzeby, takie jak budowa szpitali, dróg czy innej infrastruktury. Twierdzenia starosty włodawskiego o "dowolności" w wydatkowaniu tych funduszy są sprzeczne z przepisami, co prowadzi do nieporozumień i frustracji wśród mieszkańców. Brak jasności w tej kwestii wymaga pilnego wyjaśnienia ze strony Ministerstwa Klimatu i Środowiska.

Lokalna społeczność obawia się ograniczeń wynikających z przepisów o ochronie przyrody, takich jak zakaz zbierania runa leśnego, budowy domów czy prowadzenia działalności gospodarczej. Protesty w innych regionach, takich jak Białowieża czy Roztocze, pokazują, że takie obawy są uzasadnione i wymagają poważnego dialogu z mieszkańcami.

Mieszkańcy regionu Sobiboru, w tym gminy Włodawa, Hańsk i Wola Uhruska, wyrażają poważne obawy dotyczące ograniczeń wynikających z art. 15 ustawy o ochronie przyrody. Zakazy obejmują m.in.:

· budowę i przebudowę obiektów bez zgody dyrekcji parku,
· zbieranie runa leśnego (grzybów, jagód), co stanowi źródło dochodu dla 15–20% mieszkańców,
· prowadzenie działalności gospodarczej i rolniczej w strefach ochronnych,
· palenie ognisk i grillowanie, nawet na prywatnych posesjach.

Te ograniczenia mogą prowadzić do utraty tradycyjnych źródeł utrzymania, szczególnie w regionie, gdzie zbieractwo i rolnictwo są kluczowe dla lokalnej gospodarki. Na przykład, w powiecie włodawskim 25% gospodarstw domowych deklaruje dochody z runa leśnego na poziomie 300–800 zł miesięcznie w sezonie (badanie UMCS).

Podział miejscowości na obszary objęte parkiem i nieobjęte może wywołać nierówności ekonomiczne i konflikty społeczne, jak w Białowieży, gdzie bezrobocie w części objętej parkiem wynosi 14%, a poza parkiem 8% (Bank Danych Lokalnych GUS). Protesty mieszkańców, takie jak petycja "Stop Sobiborskiemu Parkowi Narodowemu" (petycja mieszkańców), wskazują na brak zaufania do procesu konsultacji.

Subwencja ekologiczna jest głównym mechanizmem wsparcia dla samorządów, ale jej ograniczenie do celów ochrony przyrody budzi kontrowersje. Brak jest szczegółowych informacji o rekompensatach dla indywidualnych rolników i leśników, którzy mogą stracić dochody z powodu ograniczeń w pozyskiwaniu drewna czy uprawie ziemi. W innych parkach, takich jak Biebrzański PN, 40% rolników zrezygnowało z działalności z powodu zakazów (badanie Uniwersytetu w Białymstoku).

Potencjalnym rozwiązaniem mogłby być rozwój turystyki, ale wymaga to znacznych inwestycji w infrastrukturę, co w krótkim terminie będzie niewykonalne dla lokalnych gmin. Przykłady, takie jak Tatrzański PN, pokazują, że turystyka może przynieść korzyści, ale dopiero po wielu latach i przy odpowiednim wsparciu.

W związku z powyższym, proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:

Jaka jest szacowana łączna kwota subwencji ekologicznej dla gmin Wola Uhruska, Hańsk i Włodawa oraz powiatu włodawskiego z tytułu utworzenia SPN?

Czy środki z subwencji ekologicznej (określonej w art. 90a ustawy o ochronie przyrody) mogą być przeznaczone na cele poza przyrodnicze (np. służbę zdrowia, edukację, infrastrukturę lokalną)? Jeśli nie, jakie mechanizmy rekompensacyjne przewidziano dla gmin?

Ile wyniesie pełny koszt utworzenia SPN, w tym budowa siedziby, infrastruktury turystycznej, administracyjnej i systemów monitoringu?

Jaki jest szacowany roczny budżet utrzymania SPN z wyszczególnieniem kosztów:

a) osobowych,
b) ochrony przyrody,
c) utrzymania infrastruktury,
d) monitoringu przyrodniczego?

Jakie mechanizmy rekompensat dla gmin i mieszkańców przewidziano za utratę dochodów z gospodarki leśnej i rolnej wynikającą z restrykcji parkowych?

W jaki sposób rząd zabezpieczy miejsca pracy w Nadleśnictwie Sobibór, gdzie przewiduje się redukcję etatów o 40%?

Czy prowadzono analizy wpływu SPN na:

a) migrację ludności,
b) wzrost bezrobocia,
c) marginalizację społeczno-ekonomiczną gmin przygranicznych?
Jeżeli tak to uprzejmie proszę o udostępnienie tych raportów. Jeżeli nie to dlaczego?

Jakie działania informacyjne i konsultacyjne przeprowadzono dotychczas z mieszkańcami gmin Wola Uhruska, Hańsk i Włodawa? Proszę o listę spotkań i uczestników.

Czy planowane są referenda lokalne w gminach objętych SPN? Jeśli nie, dlaczego?

Jakie mechanizmy kompromisu między ochroną przyrody, a potrzebami mieszkańców przewiduje rząd, (np. programy rozwoju turystyki, rolnictwa ekologicznego, leśnictwa zrównoważonego)?

Jaka dokładnie powierzchnia (w ha) przypada na: a) strefę ochrony ścisłej, b) czynnej, c) krajobrazowej w koncepcji SPN?

Które obszary gmin Wola Uhruska, Hańsk i Włodawa znajdą się w strefach o najwyższym reżimie ochronnym (ścisłej i czynnej) i jaki procent powierzchni gmin obejmą?

Jakie konkretne ograniczenia (wynikające z art. 15 ustawy o ochronie przyrody) dotkną:

a) rolników,
b) właścicieli lasów,
c) przedsiębiorców w gminach objętych SPN?

Ile osób może stracić zatrudnienie w wyniku wprowadzenia stref ochrony ścisłej/czynnej w:

(a) nadleśnictwach,
(b) gospodarstwach rolnych,
(c) firmach związanych z gospodarką leśną?

Jak rząd zamierza przeciwdziałać wyludnianiu i marginalizacji społeczno-ekonomicznej gmin przygranicznych objętych SPN? Proszę o konkrety (np. programy aktywizacji, dotacje dla firm).

Czy przewidziano stały mechanizm dialogu społecznego z mieszkańcami (np. radę konsultacyjną) przy zarządzaniu SPN?